บทสรุปผู้บริหาร
ในการจัดท�ำงานวิจัยฉบับนี้ ส�ำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ มีวัตถุประสงค์หลักใน
การศึกษาตราสารต่าง ๆ ในกรอบความร่วมมือของอาเซียน ทั้งในรูปแบบสนธิสัญญา ข้อตกลง ปฏิญญา ซึ่ง
เกี่ยวข้องกับด้านสิทธิมนุษยชน และ/หรือเห็นว่าจะมีผลกระทบต่อสิทธิมนุษยชนอย่างสูง โดยเฉพาะที่มีผลผูกพัน
ตามกฎหมาย (Hard law) โดยใช้ฐานข้อมูลตราสารที่ส�ำนักเลขาธิการอาเซียนรวบรวมและเผยแพร่ผ่านเว็บไซต์
อาเซียน อย่างไรก็ตาม จากการวิเคราะห์ขอ้ มูลตราสารทีม่ ผี ลผูกพันทางกฎหมายของอาเซียนดังกล่าว ประกอบกับ
ข้อเท็จจริงที่เกี่ยวข้อง ผู้วิจัยได้ข้อสรุปว่าอาเซียนได้จัดท�ำตราสารทางกฎหมายด้านสิทธิมนุษยชนโดยตรงเพียง
ฉบับเดียว ได้แก่ อนุสญ
ั ญาอาเซียนว่าด้วยการต่อต้านการค้ามนุษย์ โดยเฉพาะสตรีและเด็ก ซึง่ ทีป่ ระชุมผูน้ ำ� อาเซียน
ได้รบั รองในการประชุมครัง้ ที่ ๒๗ ทีก่ รุงกัวลาลัมเปอร์ ประเทศมาเลเซีย เมือ่ เดือนพฤศจิกายน ๒๕๕๘ และอนุสญ
ั ญา
ดังกล่าวยังไม่ได้รบั การรวบรวมในฐานข้อมูลทีใ่ ช้เป็นหลักในการวิเคราะห์แต่อย่างใด อย่างไรก็ตาม ยังมีตราสารทาง
กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับสิทธิมนุษยชนอีกจ�ำนวนหนึ่งซึ่งแยกออกได้เป็นสองประเภท กล่าวคือ กลุ่มที่ก�ำหนดเนื้อหา
มี ๔ ฉบับ ได้แก่ อนุสัญญาอาเซียนว่าด้วยการต่อต้านการก่อการร้าย และอนุสัญญาที่เกี่ยวข้องกับการคุ้มครอง
สิ่งแวดล้อมและการตอบสนองต่อภัยพิบัติรวม ๓ ฉบับ (ข้อตกลงว่าด้วยการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากร
ธรรมชาติ ๒๕๒๘ ซึ่งยังไม่มีผลใช้บังคับเนื่องจากยังมีจ�ำนวนประเทศสมาชิกที่ให้สัตยาบันไม่ครบ ๖ ประเทศ
ข้อตกลงอาเซียนว่าด้วยมลพิษจากหมอกควันข้ามแดน พ.ศ. ๒๕๔๕ และข้อตกลงอาเซียนว่าด้วยการจัดการ
ภัยพิบัติและการตอบสนองต่อภาวะฉุกเฉิน พ.ศ. ๒๕๔๘ ซึ่ง ๒ ฉบับหลังมีผลใช้บังคับแล้ว) และในกลุ่มที่สอง
เป็นกลุ่มตราสารที่จัดตั้งองค์กรเพื่อท�ำหน้าที่เฉพาะด้านที่มีผลกระทบต่อประเด็นสิทธิมนุษยชนซึ่งรวมถึงข้อตกลง
เพื่อจัดตั้งศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพอาเซียน และข้อตกลงเพื่อจัดตั้งศูนย์ประสานงานอาเซียนเพื่อการให้
ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมในการจัดการภัยพิบัติ
จากการวิจัยพบว่า ตราสารเกี่ยวกับสิทธิมนุษยชนส่วนใหญ่ที่อาเซียนได้จัดท�ำขึ้นอยู่ในรูปแบบตราสาร
ทางการเมือง (Political Instrument) ซึ่งแม้จะไม่มีผลผูกพันตามหลักกฎหมายระหว่างประเทศ แต่แสดงเจตจ�ำนง
ร่วมกันของประเทศสมาชิกในการส่งเสริมและคุม้ ครองสิทธิมนุษยชนในหลายประเด็น และหลายฉบับก�ำหนดขัน้ ตอน
ทีน่ ำ� ไปสูก่ ารจัดท�ำตราสารทางกฎหมายด้วย โดยมีจำ� นวน ๒๔ ฉบับ ทัง้ นี้ ตราสารทีส่ ำ� คัญทีส่ ดุ ในด้านสิทธิมนุษยชน
ของอาเซียน คือ ปฏิญญาสิทธิมนุษยชนอาเซียน (ASEAN Human Rights Declaration) ซึง่ ผูน้ ำ� อาเซียนประกาศใช้
ในเดือนพฤศจิกายน ๒๕๕๕ และก�ำหนดรับรองสิทธิมนุษยชนต่าง ๆ ทีป่ รากฏในปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน
พร้อมทั้งสิทธิใหม่ ๆ อีกหลายประการ เช่น สิทธิในการพัฒนา สิทธิในสันติภาพ สิทธิในข้อมูลข่าวสารส่วนบุคคล
และสิทธิในสภาพแวดล้อมที่ยั่งยืน ปฏิญญานี้ถือเป็นตราสารหลักของอาเซียนในการด�ำเนินการด้านสิทธิมนุษยชน
ในการวิจัยยังชี้ให้เห็นถึงพัฒนาการที่ส�ำคัญของอาเซียนในด้านสิทธิมนุษยชนโดยเฉพาะในประเด็น
ดังต่อไปนี้
๑. การตรากฎบัตรอาเซียน (ASEAN Charter) ซึ่งถือเป็นธรรมนูญของอาเซียนที่มีผลใช้บังคับในปี พ.ศ.
๒๕๕๑ ได้ก�ำหนดให้อาเซียนมีสถานะทางกฎหมายระหว่างประเทศ (Legal Personality) แม้กฎบัตรอาเซียน
จะมิใช่ตราสารด้านสิทธิมนุษยชนโดยตรง แต่เป็นเอกสารพื้นฐานที่ก�ำหนดโครงสร้างของประชาคมอาเซียน โดยให้
ประชาคมอาเซ��ยนตั้งอยู่บนหลักการหลายประการ รวมถึงหลักนิติรัฐ ประชาธิปไตย และการส่งเสริมและคุ้มครอง
สิทธิมนุษยชนและเสรีภาพพืน้ ฐานของประชาชนอาเซียน นอกจากนัน้ ยังก�ำหนดให้มกี ารจัดตัง้ กลไกด้านสิทธิมนุษยชน
4
ส�ำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ