7. นิยาม องค์ประกอบและตัวชี้วัดสิทธิชมุ ชน
หลักการสิทธิชุมชนที่มูลนิธิพัฒนาภาคเหนือ(2543, 35-40) ได้นิยามสิทธิชุมชนโดย
จําแนกให้เห็นตามองค์ประกอบ โดยสรุปได้ดังต่อไปนี้
หนึ่ง สิทธิชุมชน คือ ข้อตกลง กฎเกณฑ์ทางสังคม หรือการพัฒนาไปสู่ความเป็นสถาบัน
ร่วมกันของกลุ่มคนเกี่ยวกับการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ การจัดการเศรษฐกิจ สังคมและ
อืน่ ๆ นั้นในระบบการจัดการทรัพยากรและการเข้าถึงทรัพยากรธรรมชาติทางทะเล
สอง สิทธิชุมชนรูปแบบเชิง ซ้อน ภายใต้ข้อตกลงจัดการร่วมกันของชุมชนจะมีสิทธิ
หลายประเภทแต่สัม พันธ์กัน เช่น สิทธิก ารครอบครอง สิทธิ การใช้ การจัดการ สิทธิแต่ล ะ
ประเภทถู ก จั ด ขึ้ น มาตามความสั ม พั น ธ์ กั น ภายใต้ ค วามเป็ น ชุ ม ชนสํ า หรั บ สิ ทธิ ใ นลั ก ษณะ
ความสัมพันธ์เชิงซ้อน
สาม สิทธิชุมชนมีลักษณะเน้นการมีส่วนร่วม ไม่กีดกันการมีส่วนร่วมจากภายนอก แต่ก็
สร้างเงื่อนไขหรือกฎกติกาควบคุมการใช้จากภายนอกไม่ให้ละเมิดของชุมชน
สี่ อุดมการณ์ของสิทธิชุมชนวางอยู่บนพื้นฐานว่าด้วยความยั่งยืน และความเป็นธรรม
โดยให้สมาชิกได้มีส่วนร่วมในการเข้าถึงทรัพยากร และได้รับการแบ่งปันทรัพยากรร่วมกันอย่าง
เป็นธรรม การที่ชุมชนจะอยู่รอดได้ต้องอยู่บนพื้นฐานทรัพยากรที่ยั่งยืน ไม่ใช่บริโภคให้หมดไป
จากองค์ประกอบสิทธิชุมชนดังกล่ าวอาจนํามาสู่การกําหนดตัวชี้วัดเบื้องต้นของการมี
สิทธิชุมชน 4 ประการ ได้แก่
ตัวชี้วัดที่ 1 การ���ังคับใช้สิทธิชุมชนประสบความสําเร็จหรือไม่ เช่น ชุมชนได้รับความ
ไว้วางใจและสามารถให้คําแนะนําเกี่ยวกับกิจกรรมหรือนโยบายด้านการประกอบอาชีพแก่
หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
ตัวชี้วัดที่ 2 มีเปูาหมายเพื่อจัดการใช้และบํารุงรักษาทรัพยากรสิ่งแวดล้อมอย่า งสมดุล
และยั่งยืนหรือไม่ เช่น มีการกระทําหรือดําเนินการเกี่ยวกับพื้นที่ในชุมชนเป็นไปเพื่อความ
สมดุลและยั่งยืนของฐานทรัพยากรในชุมชน
ตัวชี้วัดที่ 3 มีการบังคับใช้สิทธิในลักษณะที่ขัดต่อบทบัญญัติแห่งกฎหมายหรือไม่ เช่น
มีการเคลื่อนไหว/ขับเคลื่อนหรือการกระทําใดๆ ที่ก่อให้เกิดการยอมรับการมีอยู่ของสิทธิชุมชน
ตัวชี้วัดที่ 4 การบังคับใช้สิทธิชุมชน ได้นําไปสู่ความเข้มแข็งของชุมชนหรือไม่ เช่น
29