ความสัมพันธ์ระหว่างสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อม เพื่อการคุ้มครองสิทธิมนุษยชนที่เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน ๒) การเขียนในรูปแบบของสิทธิเชิงกระบวนการ (Procedural Rights) - จ�ำแนกออกได้เป็น ๓ ประเภท คือ สิทธิในการเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร สิทธิในการมีส่วนร่วมสาธารณะในการตัดสินใจ และสิทธิในการเข้าถึงความยุติธรรมใน คดีสิ่งแวดล้อม ๓) การเขียนในรูปแบบของหน้าที่ของประชาชนในการปกป้องสิ่งแวดล้อม ๔) การเขียนในรูปแบบของหน้าที่ของรัฐในการปกป้องสิ่งแวดล้อม ข้อค้นพบและแนวทางในการสนับสนุนสิทธิชุมชนและสิทธิในสิ่งแวดล้อมให้เป็นจริงในสังคมไทยภายใต้บริบท สากลและบริบทประเทศในการบัญญัติเนื้อหาเกี่ยวกับเรื่องสิทธิในสิ่งแวดล้อมในรัฐธรรมนูญไทยเปรียบเทียบรัฐธรรมนูญ ในอดีตกับรัฐธรรมนูญในอนาคต สรุปได้ดังนี้ รัฐธรรมนูญในอดีต รัฐธรรมนูญในอนาคต ไม่เคยบัญญัติเรื่องสิทธิเชิงเนื้อหา ไม่ว่าจะเป็นสิทธิใน สิ่งแวดล้อมที่ดี หรือสิทธิที่จะอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ดี   สิทธิทมี่ อี ยูแ่ ล้วก็ให้มอี ยูต่ อ่ ไป เช่น กรณีของสิทธิชมุ ชน รัฐธรรมนูญ ๒๕๔๐ และรัฐธรรมนูญ ๒๕๕๐ บัญญัติ  ควรมีกฎหมายล�ำดับรองเขียนขยายความว่าสิทธิชมุ ชน เรื่องสิทธิชุมชน แต่เป็นสิทธิในการมีส่วนร่วมกับรัฐเพื่อ ตามความหมายในรัฐธรรมนูญว่ามีเงื่อนไขการน�ำไปใช้ จัดการทรัพยากรธรรมชาติสิ่งแวดล้อม ซึ่งเป็นสิทธิเชิง อย่างไรบ้างตามแนวคิดที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมและ กระบวนการ ไม่ใช่สิทธิเชิงเนื้อหา สอดคล้องกับการพัฒนาทีย่ ั่งยืนแบบไทย  รัฐธรรมนูญ ๒๕๕๐ ได้บญ ั ญัตเิ รือ่ งสิทธิของบุคคล แต่  เรื่องสิทธิในสิ่งแวดล้อมที่ดีหรือสิทธิที่จะมีชีวิตอยู่ใน เป็นสิทธิในการมี���่วนร่วมกับรัฐและชุมชนเพื่อจัดการ สิ่งแวดล้อมที่ดี ถ้าจะให้บัญญัติขึ้นใหม่ก็สามารถท�ำได้ ทรั พ ยากรธรรมชาติ สิ่ ง แวดล้ อ ม ซึ่ ง เป็ น สิ ท ธิ เ ชิ ง เพียงแต่จะต้องเขียนเชื่อมโยงให้ดีกับเรื่องสิทธิชุมชนที่มี กระบวนการ ไม่ใช่สิทธิเชิงเนื้อหา อยู่เดิมในรัฐธรรมนูญ เพราะสิทธิชุมชนเป็นสิทธิเชิงกลุ่ม  รัฐธรรมนูญ ๒๕๔๐ และรัฐธรรมนูญ ๒๕๕๐ บัญญัติ เรื่องสิทธิเชิงกระบวนการทั้งสามแบบ ซึ่งได้แก่ สิทธิใน ข้อมูลข่าวสาร สิทธิในการมีส่วนร่วม และสิทธิในการเข้า ถึงกระบวนการยุติธรรม ส�ำหรับกรณีทั่ว ๆ ไป ซึ่งรวมถึง การน�ำมาใช้กับกรณีสิ่งแวดล้อมด้วย ยกเว้น สองกรณีที่ บัญญัติไว้ส�ำหรับเรื่องสิ่งแวดล้อมเป็นการเฉพาะ คือ สิทธิ ในข้อมูลข่าวสารและสิทธิมีส่วนร่วมในการตัดสินใจใน กระบวนการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม กับสิทธิของ ชุมชนในการฟ้องหน่วยงานรัฐ หากไม่ด�ำเนินการในการ คุ้มครองสิทธิชุมชนตามที่รัฐธรรมนูญก�ำหนด  7 ควรบั ญ ญั ติ เ รื่ อ งสิ ท ธิ เ ชิ ง กระบวนการส� ำ หรั บ กรณี สิง่ แวดล้อมเป็นการเฉพาะทัง้ สามเรือ่ ง ได้แก่ สิทธิในข้อมูล สิ่งแวดล้อม สิทธิมีส่วนร่วมในการตัดสินใจเรื่องที่มีผล กระทบต่อสิ่งแวดล้อม และสิทธิในการเข้าถึงกระบวนการ ยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อม 