ส�ำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ
๑) จารีตประเพณีระหว่างประเทศ - สิทธิในสิ่งแวดล้อมยังไม่อาจพัฒนาไปสู่จารีตประเพณีระหว่างประเทศ
เนื่องจากแนวทางปฏิบัติของรัฐทั้งหลายยังคงปฏิบัติไม่สอดคล้องเป็นแนวทางเดียวกัน
๒) หลักกฎหมายทั่วไป - ยังไม่พบหลักกฎหมายทั่วไปในสิทธิมนุษยชน ดังนั้น ในปัจจุบันจึงไม่อาจวิเคราะห์
หลักกฎหมายทั่วไปในกรณีของสิทธิในสิ่งแวดล้อมได้
๓) สนธิสัญญาระหว่างประเทศ – หากเป็นตราสารระหว่างประเทศอันมีมิติด้านสิทธิมนุษยชนที่เกี่ยวข้องกับ
สิ่งแวดล้อม พบว่า ยังไม่มีตราสารฉบับใดทั้งที่มีผลผูกพันและไม่ผูกพันที่กล่าวว่า สิทธิในสิ่งแวดล้อมเป็นสิทธิมนุษยชน
โดยเอกเทศ แต่ขณะเดียวกันคงปฏิเสธมิได้ว่าการคุ้มครองสิ่งแวดล้อมมีความเกี่ยวข้องกับสิทธิมนุษยชนอย่างมีนัยส�ำคัญ
หากเป็นตราสารสิ่งแวดล้อมระหว่างประเทศที่มีความเกี่ยวข้องกับสิทธิมนุษยชน พบว่า ตราสารสิ่งแวดล้อมระหว่าง
ประเทศที่มีผลผูกพันรัฐ ๒๓ ฉบับ ไม่มีตราสารใดที่ระบุชัดเจนว่า สิทธิในสิ่งแวดล้อมอยู่ในฐานะของสิทธิมนุษยชน และ
ตราสารสิ่งแวดล้อมระหว่างประเทศที่ไม่มีผลผูกพันรัฐจ�ำนวน ๕ ฉบับ ก็มิได้กล่าวว่าสิทธิในสิ่งแวดล้อมเป็นสิทธิมนุษยชน
การยอมรับสิทธิในสิ่งแวดล้อมและการบังคับใช้สิทธิมนุษยชนกับการคุ้มครองสิ่งแวดล้อมตามหลักกฎหมาย
ระหว่างประเทศในระดับภูมิภาค สามารถแยกพิจารณาเป็น ๓ กรณี ดังนี้
๑) ภูมิภาคยุโรป - ตราสารสิ่งแวดล้อมแทบทุกฉบับจะน�ำสิทธิเชิงกระบวนการมาปรับใช้แก่การคุ้มครอง
สิ่งแวดล้อม ส่วนสิทธิเชิงเนื้อหา ยอมรับว่ามี “สิทธิในการมีชีวิตอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ดี” ตามอนุสัญญา Aarhus ซึ่งเป็น
ตราสารด้านสิ่งแวดล้อมจึงยังไม่ได้ยอมรับว่าเป็นสิทธิมนุษยชนประเภทใหม่ เพราะเป็นการคัดลอกหลักการข้อที่ ๑ ของ
ปฏิญญาสตอกโฮล์ม ค.ศ. ๑๙๗๒ มาบัญญัติอีกครั้ง การบังคับใช้จึงเน้นแต่เพียงสิทธิมนุษยชนที่มีอยู่และได้รับการรับรอง
อยู่แล้ว
๒) ภูมิภาคอเมริกา - ตราสารของภูมิภาครับรองค�ำว่า “สิทธิในการมีชีวิตอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ดี (Right to Live
in Healthy Environment)” ซึ่งมิใช่สิทธิในสิ่งแวดล้อมโดยเอกเทศ หากแต่เป็นการใช้สิทธิในชีวิต (Right to Life) และ
สิทธิในสุขภาพ (Right to Health) ผสมผสานกัน และการยอมรับในสิทธิดังกล่าวจ�ำกัดอยู่เพียงกลุ่มประเทศในอเมริกาใต้
ที่เป็นประเทศก�ำลังพัฒนาเท่านั้น
๓) ภูมิภาคแอฟริกา – กฎบัตรภูมิภาคยอมรับว่า “สิทธิในสิ่งแวดล้อมที่ดี” เป็นสิทธิมนุษยชน โดยใช้ควบคู่ไป
กับสิทธิในการพัฒนา (Right to Development) และรับรองว่าสิทธิในสิ่งแวดล้อมที่ดีเป็นสิทธิเชิงกลุ่มหรือสิทธิร่วมกัน
ของประชาชน
สิทธิในสิ่งแวดล้อมกับรัฐธรรมนูญ
หลายประเทศทั่วโลกนิยมน�ำเรื่องสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อมมาบัญญัติรับรองไว้ในรัฐธรรมนูญ จาก
ประสบการณ์ของประเทศต่าง ๆ ในสามภูมิภาคที่ได้ศึกษามา พบว่า การน�ำสิทธิมนุษยชนและสิทธิในสิ่งแวดล้อมมา
บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญของแต่ละประเทศมีหลายรูปแบบ ซึ่งอาจจ�ำแนกได้ ๔ รูปแบบ ดังนี้
๑) การเขียนในรูปแบบของสิทธิเชิงเนื้อหา (Substantive Rights) - จ�ำแนกออกได้เป็น ๒ ประเภท คือ สิทธิ
ในสิ่งแวดล้อมที่ดี (Right to Good Environment) และสิทธิในชีวิตหรือสิทธิที่จะมีชีวิตอยู่ในสิ่งแว���ล้อมที่ดี (Right to
Live in Good Environment)
6