Te whakakore i te taikaha me te tūkino
Mā Te Kāhui e miramira mā te rangahau, te mātauranga me te hapahapai, ngā pānga
pāhikahika o te taikaha me te tūkino o ētahi rōpū taupori tohitū ki Aotearoa, pērā i te hunga
hauā, i ngā kaumātua, i te hapori āniwaniwa. Māna e tuku i ngā tūtohu, i ngā māramatanga hoki
pūtake tika tangata, pūtake-Tiriti he whaitake mō te whakaheke me te ārai i te tūkino ā-tinana,
ā-ngākau hoki ki ngā tāngata ki ō rātou hapori, whānau, ratonga nōhanga, tiaki anō hoki.
Te take
Kei ngā tāngata katoa ki Aotearoa te tika kia wātea i te taihara me te tūkino. Kei Aotearoa ētahi
o ngā pāpātanga teitei rawa o te tūkino ā-kāinga, ā-whānau pūrongorongo ki te ao. Ko te hunga
e noho mataku ana ki tō rātou haumarutanga whaiaro, tērā rānei o ō rātou tāngata āroharoha,
kāore e tino whakauru katoa ki tō rātou hapori, pāpori hoki. Mō ngā tāngata whenua kei te ahu
mai ngā āhuatanga o te taikaha, o te tūkino i ngā āhuatanga matatini o te whētuki whakawhiti
reanga, ā, ka hiahiatia te rongoā tino rangatiratanga wā roa, ū hoki kia rerekē ai.
Ki tā mātou tūhononga hunga whai pānga nō waho, nā te 44 ōrau o ngā kaiwhakahoki i
whakarārangi i te tika kia wātea i te taihara (tae atu ki te taihara ā-whānau, ā-taitōkai me ngā
hara mauāhara taihara) hei tētahi o ō rātou take nui e toru.
Ngā mahi kokoti
Ka whai Te Kāhui Tika Tangata i te aronga pūtake Tiriti, tika tangata hoki ki te whakakore
i te taikaha, i te tūkino:
Tino
rangatiratanga
•
Te whakahaere rangahau e miramira
ana i ngā āhuatanga tika tangata me
te Tiriti o te taikaha me te tūkino, tae
atu ki te pānga o te tāmitanga ki ngā
tāngata whenua
•
Te whakarato mātauranga, hapahapai
me te tohutohu kia whakaheke i te
taikaha me te tūkino mā ngā tāngata
whenua
•
Mā te mahi tahi ki ngā tāngata whenua,
ka whakawhanake me te tuari aratohu
me ngā taputapu ka taea te whakamahi
ki te whakatutuki ki ngā take me ngā
pānga o te taikaha me te tūkino mā ngā
tāngata whenua
•
Te uiui ki me te pūrongo i tā te hunga
kawe haepapa ekenga ki te whakatutuki
i ngā take me ngā pānga o te taikaha
me te tūkino mā ngā tāngata whenua
•
Te whakarato i te tohutohu rautaki pai
ki ngā take pūnahanaha e hāngai ana
ki te taikaha me te tūkino – he mea
hohe, he mea tono rānei – hei tautoko
i ngā tāngata whenua ki te whakamahi
i te tino rangatiratanga me te mana
motuhake
•
Te whakarato i tētahi ratonga whakatau
tohe pai, me te whakakanohitanga
ā-ture ki raro i te Human Rights Act 1993
37 | Mahere Rautaki 2021-2025
Kāwanatanga
•
Te whakahaere rangahau e miramira
ana i ngā āhuatanga tika tangata me te
Tiriti o te taikaha me te tūkino
•
Te whakarato mātauranga, hapahapai
me te tohutohu e whai ana kia
whakapiki mōhiotanga he take tika
tangata te taikaha me te tūkino, ā, ka
pēhea ngā tika tangata e āwhina ai i
ngā mahi ki te whakaheke i te taikaha
me te tūkino
•
Mā te mahi tahi ki ngā hapori, ka
whakawhanake me te tuari aratohu me
ngā taputapu ka taea te whakamahi
ki te whakatutuki i ngā take me ngā
pānga o te taikaha me te tūkino mā ngā
tāngata takitahi me ngā hapori
•
Te uiui ki me te pūrongo i tā te hunga
kawe haepapa ekenga ki te whakatutuki
i ngā take me ngā pānga o te taikaha
me te tūkino mā ngā tāngata takitahi
me ngā hapori
•
Te whakarato i te tohutohu rautaki pai
ki ngā take pūnahanaha e hāngai ana
ki te taikaha me te tūkino – he mea
hohe, he mea tono rānei – hei tautoko
i ngā tāngata whenua ki te whakamahi
i te tino rangatiratanga me te mana
motuhake
•
Te whakarato i tētahi ratonga whakatau
tohe pai, me te whakakanohitanga
ā-ture ki raro i te Human Rights Act 1993