Te whakakore i te pōharatanga
Ka miramira Te Kāhui mā te rangahau, te mātauranga, te hapahapai hoki, i ngā tika tangata
me ngā āhuatanga Tiriti o te pōharatanga, ā, ka tuku i ngā tūtohu, i ngā māramatanga hoki
e whaitake ana, kua poua ki ngā tika tangata, ki te Tiriti, ka taea hoki te whakatinana, kia
whakahekea, kia whakakorea te pōharatanga ki Aotearoa. Kei ngā tāngata whenua he wheako
pōharatanga ahurei ki Aotearoa, nā te mea i tangohia te 95% o ō rātou rawa e te kāwanatanga,
me te aha kua tukaunga rātou i ngā hātepe o te tāmitanga.
Te take
Ka hangaia e te wheako o te pōharatanga ngā ārai tūturu ki te whakaurunga pāpori me te
whakamahinga o ngā tika tāngata mō ngā tāngata takitahi, mō ngā hapori hoki. Ki tā mātou
tūhononga hunga whai pānga nō waho, nā te 50 ōrau o ngā kaiwhakahoki i whakarārangi i te tika
ki te paerewa rawaka kau o te noho hei tētahi o ō rātou take nui e toru.
He take tika tangata, Tiriti hoki te pōharatanga. Kei te whakararu ia i te whakatinanatanga
o ērā atu tika, tae atu ki te tika ki te whare rawaka, te āheinga ki te tiaki hauora me te
whakahaumarutanga, te whakaurunga ki te ao ahurea, te āheinga ōrite ki te manatika, te tika ki
te mātauranga, te tika ki te matatapu, me te tika ki te whakatā me te mahi rēhia. I tangohia e te
kāwanatanga te mana, te whenua, ngā rawa hoki i ngā tāngata whenua hei painga mōna ake, mō
ngā tāngata whai, ā, i waihotia ngā tini tāngata whenua ki te pōharatanga, te rawakore māteatea
whakawhiti reanga. Ka kitea noatia e ngā hapori e whakataumahatia ana ngā taumata teitei ake o te
taihara me te tūkino i ngā hapori whai rawa ake.
Ngā mahi kokoti
Ka whai Te Kāhui Tika Tangata i te aronga pūtake Tiriti, tika tangata hoki ki te whakakore
i te pōharatanga:
Tino
rangatiratanga
•
Te whakahaere rangahau e miramira
ana i ngā āhuatanga tika tangata me
te Tiriti o te pōharatanga, tae atu ki te
pānga o te tāmitanga ki ngā tāngata
whenua
•
Te whakarato mātauranga, hapahapai
me te tohutohu kia whakaheke i te
pōharatanga mā ngā tāngata whenua
•
Mā te mahi tahi ki ngā tāngata whenua,
ka whakawhanake me te tuari aratohu
me ngā taputapu ka taea te whakamahi
ki te whakatutuki i ngā take me ngā
pānga o te pōharatanga mā ngā
tāngata whenua
•
Te uiui ki me te pūrongo i tā te hunga
kawe haepapa ekenga ki te whakatutuki
i ngā take me ngā pānga o te
pōharatanga mā ngā tāngata whenua
•
Te whakarato i te tohutohu rautaki pai
ki ngā take pūnahanaha e hāngai ana ki
te pōharatanga – he mea hohe, he mea
tono rānei – hei tautoko i ngā tāngata
whenua ki te whakamahi i te tino
rangatiratanga me te mana motuhake
•
Te whakarato i tētahi ratonga whakatau
tohe pai, me te whakakanohitanga
ā-ture ki raro i te Human Rights Act 1993
33 | Mahere Rautaki 2021-2025
Kāwanatanga
•
Te whakahaere rangahau e miramira
ana i ngā āhuatanga tika tangata me te
Tiriti o te pōharatanga
•
Te whakarato mātauranga, hapahapai
me te tohutohu e whai ana kia
whakapiki mōhiotanga he take tika
tangata te pōharatanga, ā, ka pēhea
ngā tika tangata e āwhina ai i ngā mahi
ki te whakaheke i te pōharatanga
•
Mā te mahi tahi ki ngā hapori, ka
whakawhanake me te tuari aratohu me
ngā taputapu ka taea te whakamahi ki
te whakatutuki i ngā take me ngā pānga
o te pōharatanga mā ngā tāngata
takitahi me ngā hapori
•
Te uiui ki me te pūrongo i tā te
hunga kawe haepapa ekenga ki te
whakatutuki i ngā take me ngā pānga o
te pōharatanga mā ngā tāngata takitahi
me ngā hapori
•
Te whakarato i te tohutohu rautaki pai
ki ngā take pūnahanaha e hāngai ana ki
te pōharatanga – he mea hohe, he mea
tono rānei – hei tautoko i ngā tāngata
whenua ki te whakamahi i te tino
rangatiratanga me te mana motuhake
•
Te whakarato i tētahi ratonga whakatau
tohe pai, me te whakakanohitanga
ā-ture ki raro i te Human Rights Act 1993