Te whakarorotu i ngā tika tangata me te Tiriti o Waitangi
Mā Te Kāhui e kawe mai i ngā tika tangata ā-ao ki Aotearoa, e whakaatu ana i te hononga i
waenganui i te Tiriti o Waitangi me ngā tika tangata. Mā korā e whakaahei ngā tika tangata, te
Tiriti hoki kia mārama whānuitia, kia whakamāori torowhānuitia, ā, māna e aro atu ki āna mahi
ki te āhua e whakaatu ana ko ngā tika tangata he mea tūturu, whaitake, whakamahi hoki, ā, e
taea ana te whakamahi e ngā tāngata hei whakapai ake i tō rātou oranga.
Te take
He āhua iti te mōhiotanga ki Te Kāhui Tika Tangata me ngā ratonga e tukuna ana e mātou,
inarā i waenganui i ngā hapori he nui rawa te tūpono ka kite wheako i te toihara, i te
whakatīwheta rānei.
He nui ake te tūpono ka whakamahi ngā tāngata i ō rātou tika tangata me te whakaute i ngā
tika tangata o ērā atu tāngata i a rātou e mōhio ana he aha ēnei tika, ā, ka whakamanatia
kia tūmanako ka whakamahia. He reo ā-ture, ā-hangarau i ētahi wā te reo tika tangata, nō
reira he kawenga nō mātou ki te whakamahi i te reo, i ngā ara pāpāho e wātea ana ki te tino
whānuitanga o ngā tāngata ka taea, me te whakapau kaha kia mōhio rātou kei reira tērā. Kua
noho te takahitanga o ō ngā tāngata whenua tika nō mua noa atu, ā-Tiriti, ā-taketake hoki
hei āhuatanga o te kāwanatanga, o te pāpori hoki o Aotearoa mō te tata ki te rua rautau. Me
panoni tēnei rerenga ihotanga o te tūkino.
Ngā mahi kokoti
Ka whai Te Kāhui Tika Tangata i te aronga pūtake Tiriti, tika tangata hoki ki te whakarorotu
i ngā tika tangata:
Tino
rangatiratanga
Kāwanatanga
•
Te whakawhanake i ngā hapahapai,
ngā aratohu me ngā taputapu ka
“whakamārama” i te hononga i
waenganui i Te Tiriti o Waitangi me
ngā tika tangata, ka tautoko hoki i ngā
tāngata whenua ki te whakamahi i te
tino rangatiratanga me ngā tika tangata
•
Te whakawhanake i ngā hapahapai,
ngā aratohu me ngā taputapu ka
“whakamārama” i ngā tika tangata ā-ao
i roto i te horopaki o Aotearoa, tae atu
ki te hononga i waenganui i te Tiriti o
Waitangi me ngā tika tangata, me te
tautoko i ngā tāngata ki te whakatinana
i ō rātou tika tangata
•
Mā te mahi tahi ki ngā tāngata
whenua, ka whakawhanake me te tuari
taputapu ka taea te whakamahi ki te
whakangako i te whakaurunga me te
toi whenua, me te whakamahinga i te
tino rangatiratanga
•
Mā te mahi tahi ki ngā hapori, ka
whakawhanake me te tuari taputapu ka
taea te whakamahi ki te whakarei i te
whakaurunga me te toi whenua, me te
whakatinana i ngā tika tangata, e noho
pūtake ana ki Te Tiriti o Waitangi
•
Mā te mahi tahi ki ngā tāngata whenua,
ka tautuhi, tuhi, ā, ka tuari i ngā mātai
kēhi o ngā mahi kairangatira, auaha hoki/
rānei hei tautīnei i ngā tika tangata me te
Tiriti o Waitangi mā ngā tāngata whenua
•
Mā te mahi tahi ki ngā tāngata whenua,
ka tautuhi, tuhi, ā, ka tuari i ngā mātai
kēhi o ngā mahi kairangi, auaha hoki/
rānei hei tautīnei i ngā tika tangata me
Te Tiriti o Waitangi
•
Te whakarato i te tohutohu rautaki
pai ki ngā take pūnahanaha – he mea
hohe, he mea tono rānei – hei tautoko
i ngā tāngata whenua ki te whakamahi
i te tino rangatiratanga me te mana
motuhake
•
Te whakarato i te tohutohu rautaki pai
mō ngā take pūnahanaha – he mea
hohe, he mea tono rānei – hei tautoko
i ngā tāngata takitahi, i ngā hapori
hoki kia mārama ki ngā āhuatanga
tika tangata o te Tiriti o Waitangi me te
whakamahi i ō rātou tika tangata
•
Te whakarato i tētahi ratonga whakatau
tohe pai, me te whakakanohitanga
ā-ture ki raro i te Human Rights Act 1993
•
Te whakarato i tētahi ratonga whakatau
tohe pai, me te whakakanohitanga
ā-ture ki raro i te Human Rights Act 1993
29 | Mahere Rautaki 2021-2025