ความสัมพันธ์ระหว่างสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อม
เพื่อการคุ้มครองสิทธิมนุษยชนที่เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน
๒.๑.๒.๒ ปฏิญญาริโอ
ปฏิญญาริโอเป็นปฏิญญาสากลที่พัฒนาสืบเนื่องต่อมาจากปฏิญญาสตอกโฮล์ม ประเด็นหลัก
ของปฏิญญาริโอเป็นเรื่องแนวคิดการพัฒนาอย่างยั่งยืน (Sustainable Development) ทั้งนี้ ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์
และสิ่งแวดล้อมยังคงได้มีการกล่าวถึงใน Principle 1 โดยเป็นการเชื่อมโยงประเด็นเรื่องสิ่งแวดล้อมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของ
การพัฒนาที่ยั่งยืน กล่าวคือ Principle 1 มีใจความว่า “มนุษย์เป็นศูนย์กลางของการพัฒนาที่ยั่งยืน มนุษย์มีสิทธิในการ
มีชีวิตที่ดีโดยสอดคล้องกับธรรมชาติ” (Human beings are at the centre of concerns for sustainable
development. They are entitled to a healthy and productive life in harmony with nature.) จากถ้อยค�ำของ
Principle 1 เห็นได้ว่าปฏิญญาริโอมิได้มีการรับรองหรือกล่าวถึงสิทธิของมนุษย์ในสิ่งแวดล้อมไว้โดยชัดแจ้งแต่อย่างใด
เพียงแต่เป็นการตระหนักถึงความสัมพันธ์ระหว่างการมีชีวิตที่ดีของมนุษย์และ “ธรรมชาติ” (Principle 1 ของปฏิญญาริโอ
ใช้ค�ำว่า “Nature” แตกต่างจากปฏิญญาสตอกโฮล์มที่ใช้ค�ำว่า “Environment”)
อนึง่ นอกจากปฏิญญาริโอจะเชือ่ มโยงเรือ่ งสิง่ แวดล้อมเข้ากับการพัฒนาทีย่ งั่ ยืนแล้ว Principle 3
ยังได้ตระหนักถึงสิทธิของชนรุ่นหลังเช่นกัน โดยมีใจความว่าการพัฒนาจะต้องค�ำนึงถึงความต้องการทางการพัฒนา
และความต้องการทางสิ่งแวดล้อมของมนุษย์ในยุคปัจจุบันและชนรุ่นหลังด้วย (The right to development must be
fulfilled so as to equitably meet developmental and environmental needs of present and future
generations.)
จากการพิจารณาถ้อยค�ำและใจความของปฏิญญาริโอข้างต้นเห็นได้ว่า สิทธิในสิ่งแวดล้อมยัง
ไม่ได้มพี ฒ
ั นาการขึน้ จากปฏิญญาสตอกโฮล์มมากนัก ดังจะเห็นได้จากการทีป่ ฏิญญาริโอมีเนือ้ หาเกีย่ วกับสิทธิในสิง่ แวดล้อม
ไม่แตกต่างจากปฏิญญาสตอกโฮล์ม กล่าวคือ ยังไม่มีการรับรองถึงสิทธิในสิ่งแวดล้อมไว้โดยตรง แต่เป็นการตระหนักถึง
ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งแวดล้อมและสิทธิในการมีชีวิตของมนุษย์ ตลอดจนมีการค�ำนึงถึงสิทธิของชนรุ่นหลังในสิ่งแวดล้อม
อย่างไรก็ดี แม้สิทธิในสิ่งแวดล้อมอันเป็นสิทธิเชิงเนื้อหายังไม่ได้รับการรับรองเป็นการเฉพาะ แต่
ปฏิญญาริโอได้มกี ารกล่าวถึงสิทธิเชิงกระบวนการไว้อย่างชัดเจนมาก โดย Principle 10 ได้มกี ารกล่าวถึงสิทธิในการเข้าถึง
ข้อมูลข่าวสาร (Right to Access to Information) สิทธิในการมีส่วนร่วมของสาธารณะในกระบวนการตัดสินใจด้าน
สิ่งแวดล้อม (Right to Public Participation in Decision-Making) และสิทธิในการเข้าถึงความยุติธรรมด้านสิ่งแวดล้อม
(Right to Environmental Justice)
ทัง้ นี้ แม้สทิ ธิเชิงกระบวนการจะเป็นสิทธิคนละประเภทกับสิทธิเชิงเนือ้ หา แต่สทิ ธิเชิงกระบวนการ
ก็เป็นเครื่องมือส�ำคัญในการขับเคลื่อนเพื่อน�ำไปสู่สิทธิเชิงเนื้อหา การที่ปฏิญญาริโอได้มีการกล่าวถึงสิทธิเชิงกระบวนการ
ไว้อย่างชัดเจนเช่นนี้แสดงให้เห็นถึงพัฒนาการในระดับสากลของสิทธิเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม และสิทธิเชิงกระบวนการเหล่านี้
ยังมีลักษณะเดียวกันกับสิทธิมนุษยชนเชิงกระบวนการด้วย
นอกจากนี้ ประเด็นของสิทธิเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมที่ปฏิญญาริโอได้มีเพิ่มเติมขึ��นมาจากปฏิญญา
สตอกโฮล์ม ได้แก่ สิทธิของชนพืน้ เมืองและชุมชนท้องถิน่ ในการจัดการและพัฒนาสิง่ แวดล้อมซึง่ ได้ถกู กล่าวถึงใน Principle
22 อันแสดงให้เห็นถึงการตระหนักในความสัมพันธ์ใกล้ชิดระหว่างชนพื้นเมืองและธรรมชาติ ทั้งยังตระหนักถึงความส�ำคัญ
ของภูมิปัญญาและธรรมเนียมปฏิบัติของชนพื้นเมืองเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมด้วย
49