58
รายงานการศึกษาวิจัย บทบาทของสถาบันสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ
ในการคุ้มครองการละเมิดสิทธิมนุษยชนของภาคเอกชน
ถาวรดังกล่าวจัดตั้งตามรูปแบบของคณะกรรมการตรวจสอบข้อเท็จจริงแห่งชาติ ซึ่งซูฮาร์โต
แต่งตั้งเป็นคณะกรรมการเฉพาะกิจเพื่อสอบสวนกรณีฆาตกรรมหมู่ ในดิลี ด้วยเหตุนี้ Komnas
HAM จึงถูกเพ่งเล็งและวิพากษ์วิจารณ์จากผู้สังเกตการณ์ตั้งแต่ต้นว่า จัดตั้งเพียงเพื่อลดแรงกดดัน
จากต่างชาติต่อรัฐบาลซูฮาร์โตและกองทัพ
ตลอดทศวรรษ 1990 Komnas HAM ถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างกว้างขวางว่า มิได้แสดง
บทบาทที่สำ�คัญใดๆ ต่อกรณีการละเมิดสิทธิมนุษยชนที่ดำ�เนินไปอย่างกว้างขวางในอินโดนีเซีย
ส่วนหนึ่งจากการที่ไม่มีอำ�นาจสืบสวนสอบสวนใดๆ ในมือ (Carver, 2004) อย่างไรก็ดี หลังจากที่
ขบวนการเคลื่อนไหวเรียกร้องประชาธิปไตยโค่นซูฮาร์โตลงจากอำ�นาจ ในปี ค.ศ. 1998 (พ.ศ. 2541)
พรรคฝ่ายค้าน คือ พรรคประชาธิปไตยอินโดนีเซีย (Indonesian Democratic Party หรือ PDI-P)
ขึ้นครองอำ�นาจ ก็ได้มีการแก้กฎหมายให้ Komnas HAM มีอำ�นาจในการสืบสวนสอบสวน
รวมถึงอำ�นาจในการเรียกพยานเข้าให้ปากคำ� และกระบวนการรับเรื่องร้องเรียนอย่างเป็นระบบ
นับจากนั้นเป็นต้นมา Komnas HAM ก็ได้ปรับบทบาทการทำ�งานเป็นเชิงรุกมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง
การดำ�เนินการในประเด็นธุรกิจและสิทธิมนุษยชน
รายงาน Komnas HAM ระบุว่า ระหว่างเดือนกันยายน 2550 ถึงเดือนกันยายน 2551
ภาคธุ ร กิ จ ในอิ น โดนี เซี ย เป็ น ภาคส่ ว นที่ มี ส่ ว นละเมิ ด สิ ท ธิ ม นุ ษ ยชนมากเป็ น อั น ดั บ สอง
รองจากตำ�รวจ ในช่วงเวลาดังกล่าวมีเรื่องร้องเรียนเข้ามายัง Komnas มากถึง 1,009 กรณีที่
เกี่ยวข้องกับภาคธุรกิจ ส่วนใหญ่เป็นประเด็นที่ดิน พื้นที่ทำ�กิน เหมืองแร่ สิ่งแวดล้อม แรงงาน และ
อาชญากรรม กรณีร้องเรียนส่วนใหญ่มาจากเกาะชวา ตามมาด้วยสุมาตรา สุลาเวสี บาหลี และ
กาลิมันตัน (Hartono, 2013) ข้อเท็จจริงที่ว่า Komnas HAM ได้รับเรื่องร้องเรียนน้อยมาก
จากติมอร์ตะวันออกและอิเรียนจายา (ส่วนหนึ่งของจังหวัดปาปัว) สองดินแดนที่เกิดความขัดแย้ง
ระหว่างชนพื้นเมืองกับเจ้าหน้าที่ของรัฐ และระหว่างชนพื้นเมืองกับบริษัทอินโดนีเซีย โดยเฉพาะ
ประเด็นที่ดินและแรงงานอย่างต่อเนื่อง นับตั้งแต่ถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของอินโดนีเซีย
สะท้อนว่า Komnas HAM ยังเข้าไม่ถึงกลุ่มประชากรที่เปราะบางต่อการถูกละเมิดสิทธิมนุษยชน
มากที่สุด (Carver, 2004)
กรณีร้องเรียนเกี่ยวกับธุรกิจที่ Komnas HAM จัดการมากที่สุด คือ ข้อพิพาทเกี่ยวกับ
การใช้ที่ดิน หลังจากที่อินโดนีเซียได้รับเอกราช ผู้ครอบครองที่ดินจ���ต้องไปออกโฉนดเพื่อยืนยัน
ความเป็นเจ้าของอย่างเป็นทางการ แต่หลายคนไม่ทราบว่าจะต้องทำ�เช่นนี้ หรือไม่อาจพิสูจน์
ความเป็นเจ้าของได้ ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น คือ บริษัทขนาดใหญ่หลายแห่งได้พื้นที่ของชาวนาไป
จำ�นวนมาก ในปีแรกๆ Komnas HAM สนับสนุนให้ชาวนาฟ้องร้องคดีเหล่านี้ต่อศาล แต่พบว่า
ส่วนใหญ่ชาวนาจะแพ้คดีเนื่องจากไม่มีโฉนด ในขณะที่บริษัทที่ถูกฟ้องมีโฉนด Komnas HAM