ความหมายในข้ า งต้ น คื อ เป็ น สิ ท ธิ ร่ ว มที่ ค นในชุ ม ชนต้ อ งดู แ ลร่ ว มกั น ในขณะเดี ย วกั น
กระบวนการของการให้ ค วามหมายก็ ดํ า เนิ น ไปตามวิธี คิ ด และภู มิ ปั ญ ญาของชุ ม ชนนั้ น ๆ
ในขณะเดียวกันปัญหาที่พบในประเด็นสิทธิชุมชนจากกรณีศึกษาคือกระบวนการของความเป็น
รั ฐในสภาวะสมั ย ใหม่ ซึ่ ง นั บ ตั้ ง แต่ ก ารจั ด สรรที่ ดิ น ในรั ช กาลที่ 5 เป็ น ต้ น มา ตลอดจนการ
ประกาศแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติตั้งแต่ต้นทศวรรษ 2500 ได้สร้างผลกระทบต่อ
ความเป็นอยู่ของชุมชน อันนําไปสู่กระบวนการสู่การเบียดขับชุมชนไปสู่ความเป็นชายขอบ
ซึ่งข้อเสนอทางออกเกี่ยวกับปัญหาในกรณีนี้คือรัฐต้องยอมรับต่อระบบความรู้ อํานาจในการ
จัดสรรทรัพยากรของชุมชนในการดูแลสภาพแวดล้อม ตลอดจนนิเวศทางชุมชนให้ดํารงคงอยู่
ซึ่งถือเป็นการคืนสิทธิในการกําหนดตนเองแก่ชุมชนท้องถิ่น
วิชช์ จีระแพทย์ (2545) ได้ชี้ให้เห็นความสําคัญถึงการพิจารณาสิ่งที่คุณค่าพื้นฐานทาง
สังคมไทยในการเคารพทั้งในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สิทธิมนุษยชน การประสานประโยชน์
ระหว่างองค์กรท้องถิ่น ตลอดจนองค์ความรู้เกี่ ยวกับชุมชนนั้นเอง ซึ่งทิศทางในส่วนนี้ที่ว่าจะ
ดําเนินไปอย่างไร รวมถึงการมีส่วนร่วมของชุมชนในฐานะส่วนสําคัญในการทําการศึกษา ยังคง
เป็นจุดอ่อนสําคัญที่เล็งเห็น ในขณะเดียวกัน ยศ สันตสมบัติ (ชลธิรา สัตยาวัฒนา, บรรณาธิการ,
น. 2546) ยังมองว่าศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ในทางวัฒนธรรมเป็นส่วนเสริมสําคัญในการ
ทําความเข้าใจเรื่องวิถีชีวิต ความเชื่อ ขนบธรรมเนียมประเพณีของชนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งซึ่งมี
ความต่างกันออกไป ตามแต่การกําหนดผ่านลักษณะเฉพาะผ่านความเป็นพื้นที่ ในขณะเดียวกัน
สมชาย ปรีชาศิลปะกุล (2556) ได้เสนอโครงร่างวิจัยประเด็นว่าด้วยความเฟื่องฟูและความ
ตกต่ํ า ของขบวนการสิ ทธิ ชุ ม ชน นั บ ตั้ ง แต่ ก ารกํ า หนดความหมายสิ ทธิ ชุ ม ชนในสั ง คมไทย
กระบวนการนิติรัฐเกี่ยวกับสิทธิชุมชนจากข้อ สังเกตที่มีต่อรัฐธรรมนูญ แห่งราชอาณาจักรไทย
พุทธศักราช 2540 เกี่ยวกับข้อกฎหมายที่ ยังคงมีปัญหาในทางปฏิบัติ ความสําคัญขององค์กร
ท้องถิ่นในฐานะคําตอบของการปกปูองสิทธิชุมชนโดยภาครัฐ ความถดถอยของขบวนการสิทธิ
ชุ ม ชนจากเชิ ง รุ ก ระดั บ กลุ่ ม เป็ น การตั้ ง รั บ ในระดั บ ปั จ เจก และการตั้ ง คํ า ถามถึ ง การที่ จ ะ
เผชิญหน้าต่อความเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ ต่อไปได้อย่างไร และอุดมการณ์สิทธิชุมชนที่เคยมีมาจะ
ยังคงผลต่อไปในสภาวะความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวได้หรือไม่ ซึ่งจากข้อเสนอดังกล่าวเกี่ยวกับ
แนวทางการขับเคลื่อนเกี่ยวกับสิทธิชุมชนไทย ก็ย่อมแสดงให้เห็นถึงภาพสําคัญในบริบทที่ยังคง
เป็นเรื่องท้าทายทั้งต่อชุมชน นักวิชาการ นักเคลื่อนไหว ตลอดจนหน่วยงานรัฐในการจัดการกับ
โจทย์ของความเคลื่อนไหวในสภาวะของกาลเวลาที่ไม่คงที่
23