ผลจากการศึกษาวิจยั พบว่า อาเซียนได้จดั ท�ำตราสารทางกฎหมายด้านสิทธิมนุษยชนโดยตรงเพียงฉบับเดียว ได้แก่
อนุสัญญาอาเซียนต่อต้านการค้ามนุษย์โดยเฉพาะสตรีและเด็ก ซึ่งที่ประชุมผู้น�ำอาเซียนได้รับรองในการประชุมครั้งที่ ๒๗
ทีก่ รุงกัวลาลัมเปอร์ ประเทศมาเลเซีย เมือ่ เดือนพฤศจิกายน ๒๕๕๘ อย่างไรก็ตาม ยังมีตราสารทางกฎหมายทีเ่ กีย่ วข้องกับสิทธิ
มนุษยชนอีกจ�ำนวนหนึ่ง ได้แก่ (๑) กลุ่มที่ก�ำหนดเนื้อหามี ๔ ฉบับ คือ อนุสัญญาอาเซียนว่าด้วยการต่อต้านการก่อการร้าย
และอนุสญ
ั ญาทีเ่ กีย่ วข้องกับการคุม้ ครองสิง่ แวดล้อมและการตอบสนองต่อภัยพิบตั ริ วม ๓ ฉบับ (ข้อตกลงว่าด้วยการอนุรกั ษ์
ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติปี ๒๕๒๘ ข้อตกลงอาเซียนว่าด้วยมลภาวะจากหมอกควันข้ามพรมแดนปี ๒๕๔๕ และข้อ
ตกลงอาเซียนว่าด้วยการจัดการภัยพิบัติและการตอบสนองต่อภาวะฉุกเฉินปี ๒๕๔๘) และ (๒) กลุ่มตราสารที่จัดตั้งองค์กร
เพือ่ ท�ำหน้าทีเ่ ฉพาะด้านทีม่ ผี ลกระทบต่อประเด็นสิทธิมนุษยชนซึง่ รวมถึงข้อตกลงเพือ่ จัดตัง้ ศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพ
อาเซียน และข้อตกลงเพื่อจัดตั้งศูนย์ประสานงานอาเซียนเพื่อการให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมในการจัดการภัยพิบัติ
ตราสารเกี่ยวกับสิทธิมนุษยชนส่วนใหญ่ที่อาเซียนได้จัดท�ำขึ้นอยู่ในรูปแบบตราสารทางการเมือง (Political
instrument) ซึ่งแม้จะไม่มีผลผูกพันตามหลักกฎหมายระหว่างประเทศ แต่แสดงเจตจ�ำนงร่วมกันของประเทศสมาชิกในการ
ส่งเสริมและค��ม้ ครองสิทธิมนุษยชนในหลายประเด็น และหลายฉบับก�ำหนดขัน้ ตอนทีน่ ำ� ไปสูก่ ารจัดท�ำตราสารทางกฎหมายด้วย
โดยมีจ�ำนวน ๒๔ ฉบับ ทั้งนี้ ตราสารที่ส�ำคัญที่สุดในด้านสิทธิมนุษยชนของอาเซียน คือ ปฏิญญาสิทธิมนุษยชนอาเซียน
(ASEAN Human Rights Declaration) ซึ่งถือเป็นตราสารหลักของอาเซียนในการด�ำเนินการด้านสิทธิมนุษยชน
ในการวิจยั ยังชีใ้ ห้เห็นถึงพัฒนาการทีส่ ำ� คัญของอาเซียนในด้านสิทธิมนุษยชน โดยเฉพาะในประเด็นดังต่อไปนี้
(๑) การตรากฎบัตรอาเซียน (ASEAN Charter) ซึ่งถือเป็นธรรมนูญของอาเซียนที่มีผลใช้บังคับในปี ๒๕๕๑
ได้ก�ำหนดให้อาเซียนมีสถานะทางกฎหมายระหว่างประเทศ (Legal personality) แม้กฎบัตรอาเซียนมิใช่ตราสารด้าน
สิทธิมนุษยชนโดยตรง แต่เป็นเอกสารพื้นฐานที่ก�ำหนดโครงสร้างของประชาคมอาเซียน โดยให้ประชาคมอาเซียนตั้งอยู่บน
หลักการหลายประการ รวมถึงหลักนิตริ ฐั ประชาธิปไตย และการส่งเสริมและคุม้ ครองสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพพืน้ ฐานของ
ประชาชนอาเซียน นอกจากนัน้ ยังก�ำหนดให้มกี ารจัดตัง้ กลไกด้านสิทธิมนุษยชนขึน้ เป็นครัง้ แรก โดยให้องค์กรด้านสิทธิมนุษยชน
ของอาเซียนมีขอบเขตอ�ำนาจหน้าที่เป็นไปตามที่ก�ำหนด โดยที่ประชุมรัฐมนตรีต่างประเทศอาเซียน (มาตรา ๑๔) ซึ่งองค์กร
ดังกล่าวคือ คณะกรรมาธิการระหว่างรัฐบาลอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (AICHR)
(๒) AICHR ถือเป็นกลไกและองค์กรหลักในด้านสิทธิมนุษยชนของอาเซียนจัดตัง้ ขึน้ ทีป่ ระเทศไทยในปี ๒๕๕๒ และ
มีภารกิจหลักตามที่ก�ำหนดในเอกสารขอบเขตอ�ำนาจหน้าที่รวม ๑๔ ประการ ซึ่งประการที่ส�ำคัญที่สุดในระยะเริ่มแรก คือ
การจัดท�ำปฏิญญาสิทธิมนุษยชนอาเซียน (AHRD) โดยในการวิจยั ได้เน้นความส�ำคัญต่อ AICHR ซึง่ ถือเป็นกลไกสิทธิมนุษยชน
ระดับภูมิภาคล่าสุดของโลก โดยได้ชี���ให้เห็นถึงความท้าทายทั้งในเชิงโครงสร้างและการด�ำเนินงานที่เน้นภารกิจในด้านการ
ส่งเสริมสิทธิมนุษยชน (Promotion) แต่ยังขาดความชัดเจนในการด�ำเนินภารกิจการคุ้มครองสิทธิมนุษยชน (Protection)
รายงานผลการปฏิบัติงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ
64
ประจำ�ปีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๕๙