2 บทที่ 1 สิทธิชุมชนกับการจัดการทรัพยากรธรรมชาติแ ละสิ่งแวดล้ อมในมิติกฎหมายระหว่างประเทศ 1.1 แนวทางในการตรวจสอบตราสารระหว่างประเทศด้ า นสิท ธิ ม นุ ษยชน และ/หรือ ด้ า นสิ่ง แวดล้ อ มที่ เกี่ยวกับสิทธิมนุษยชน เพื่อการวิเคราะห์ คาว่ า “สิทธิชุมชน” ในมุมมองของกฎหมายระหว่า งประเทศด้านสิ ทธิ มนุ ษ ยชน/ และ/หรือด้านสิ่ง แวดล้อ ม ในประเด็น ที่ว่ าสิ ทธิ ชุ มชนถื อ เป็ นสิ ทธิ มนุษ ยชนหรือ สิท ธิ ที่ไ ด้รั บ การรั บรองตา ม กฎหมายระหว่ างประเทศหรือ ไม่ ผู้ วิ จั ย เห็ นสมควรส ารวจตรวจสอบเนื้อ หาของตั ว บทในตราสารระหว่าง ประเทศด้ า นสิ ท ธิ มนุ ษ ยชน/ สิ่ ง แวดล้ อ ม ว่ า ตั ว บทตราสารต่ า งๆ ได้ มีบั ญ ญั ติ รั บ รองค า ว่ า “ชุ มชน (Community)” หรื อ “สิ ท ธิ ชุ มชน (Community rights)” ปรากฏอยู่ ใ นตราสารเกี่ ย วกั บ สิ ท ธิมนุ ษ ยชน/ สิ่งแวดล้อมที่สาคัญฉบับใดบ้าง และถ้อยคาดังกล่าวมีความมุ่งหมายที่จ ะให้การยอมรับนับถื อให้ชุ มชนมี “สิทธิ มนุษยชน” ประการใดหรือไม่ เพื่อนาไปสู่การพิจารณาว่าชุมชนในฐานะผู้ ทรงสิ ทธิจ ะมี สิทธิใ นการจัด การหรื อ คุ้มครองสิ่งแวดล้อมได้อย่างไร อนึ่ง ผลการตรวจสอบดังกล่าวอาจออกมาได้ในหลายรูปแบบ ซึ่งจะนาไปสู่การสรุปผลด้านกฎหมาย เบื้ อ งต้ น อั น จะเป็ น ประโยชน์ ต่ อ การวิ เ คราะห์ สิ ท ธิแ ละแนวทางการคุ้ มครองสิ ท ธิ ชุ มชนได้ ต่ อ ไปอี ก หลาย ลักษณะดังนี้ ก. กรณีปรากฏคาว่า “สิทธิชุมชน” ทั้งในตราสารระหว่า งประเทศด้า นสิ ทธิ มนุ ษ ยชน และ ด้านสิ่งแวดล้อมในฐานะที่ชุมชนเป็นผู้ทรงสิทธิ อาจนาไปสู่สรุปในเบื้องต้นได้ว่ากฎหมายระหว่างประเทศรับรองว่า “ชุมชนมีสิทธิมนุษยชน” ซึ่งรัฐทุกรัฐในโลกจะต้องให้ความคุ้ มครอง (protect) เคารพ (respect) และทาให้บริบูรณ์ (fulfill) ซึ่งสิทธิของ ชุมชน รวมถึงการใช้สิทธิด้านสิ่ งแวดล้ อ มด้ วย อย่างไรก็ดี จะต้องพิจารณาต่ อไปว่ากฎหมายระหว่างปร ะเทศ กาหนดให้ชุมชนมีสิทธิอะไรได้ บ้าง ใครจะเป็นตัวแทนผู้เรียกร้องสิ ทธินั้น ต่อรั ฐเพื่อประโยชน์ร่ว มกันของชุ มชน ได้บ้าง มีความแตกต่างจากสิ ทธิ มนุ ษยชนของปัจเจกบุค คลอย่างไร และวิธีการในการใช้สิทธิที่จ ะไม่ทาให้ เ กิ ด ความทับซ้อนกันระหว่า งสิ ทธิ ชุ มชนกับ สิท ธิข องปัจ เจกบุค คลที่ อยู่ใ นชุ มชนนั้น ต้อ งทาอย่างไร ปัญหาเหล่ า นี้ นับเป็นสิ่งที่สาคัญและจะทาให้สิทธิชุมชนได้รับความเคารพคุ้มครองอย่างเต็ มรูปแบบ ข. กรณี ป รากฏค าว่ า “สิ ท ธิ ชุ มชน” ในตราสารระหว่ า งประเทศด้ า นสิ ท ธิ มนุ ษ��ชน แต่ไม่ปรากฏคาว่า “สิทธิชุมชน” ในตราสารระหว่างประเทศด้านสิ่งแวดล้อม อาจนาไปสู่การสรุปในเบื้อ งต้นว่า สิทธิชุมชนอาจถือเป็น สิท ธิมนุษยชนได้ แต่การจะใช้ สิ ท ธิ ชุมชนในด้านสิ่งแวดล้ อ มได้ห รือ ไม่ เพียงไรจะต้ องพิจารณาว่าสิ ทธิ อ ะไรบ้างที่ กฎหมายระหว่า งประเทศด้ า น สิทธิมนุษยชนกาหนดให้ ชุ มชนมีสิ ท ธิ และสิทธิดั งกล่า วรวมถึ ง สิท ธิ ด้า นสิ่ ง แวดล้อ มหรื อ ไม่ เหตุใดตรา สาร ระหว่างประเทศด้านสิ่งแวดล้อมจึงไม่กาหนดให้ชุมชนมีสิทธิ ดังกล่าว เป็นต้น