หลักการปารีส (Paris Principles)๓ ก�ำหนดมาตรฐานบทบาทของสถาบันสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (National Human Rights Institutions: NHRIs) ทีส่ ำ� คัญไว้ ๕ ด้าน ซึง่ NHRIs ควรพิจารณาด�ำเนินการ โดยในจ�ำนวนนี้ มีบทบาทในการเฝ้าระวังสถานการณ์ สิทธิมนุษยชน (Monitoring Function) ซึง่ ครอบคลุมหน้าทีห่ ลัก ๔ ประการ ได้แก่ (๑) การเฝ้าระวังสถานการณ์สทิ ธิมนุษยชนในประเทศ (๒) การเฝ้าระวังปัญหาสิทธิมนุษยชนเฉพาะเรือ่ ง (๓) การเฝ้าระวังสถานทีก่ กั กันเพือ่ ป้องกันมิให้มกี ารกระท�ำทรมาน และมีการปฏิบตั ทิ เี่ ป็นไปตาม มาตรฐานสิทธิมนุษยชน และ (๔) การเฝ้าระวังและติดตามการด�ำเนินการของหน่วยงานในประเทศ ตามข้อเสนอแนะทัง้ จากกลไกตามสนธิสญ ั ญา ระหว่างประเทศด้านสิทธิมนุษยชน (Treaty-based) ซึง่ ครอบคลุมกติกาและอนุสญ ั ญาต่าง ๆ ทีป่ ระเทศที่ NHRIs นัน้ ๆ ตัง้ อยูเ่ ป็นภาคี๔ และตามกลไกกฎบัตรแห่งสหประชาชาติ (Charter-based) ซึง่ ครอบคลุมผูแ้ ทนพิเศษ (Special Representative) ผูร้ ายงานพิเศษ (Special Rapporteur) กลไกทบทวนสถานการณ์สทิ ธิมนุษยชน (Universal Periodic Review : UPR) และอืน่ ๆ โดยการปฏิบตั งิ านดังกล่าว NHRIs จะต้องค�ำนึงถึงการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และองค์กรอื่น ๆ ทั้งในและต่างประเทศ และจะต้องอยู่บนพื้นฐาน ด้านสิทธิมนุษยชนอย่างเคร่งครัด โดย NHRIs จะต้องรักษาสมดุลอย่างเหมาะสมตามหลักการปารีส ค�ำนึงถึงการใช้หลักของการ คงไว้และไม่ลิดรอนสิทธิแบบเบ็ดเสร็จเด็ดขาด (non-derogable rights) และการด�ำเนินการให้คุณภาพแห่งสิทธิมีมาตรฐานหรือ อยู่ในระดับที่ดียิ่งขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไป ตามความเหมาะสมกับทรัพยากรที่มีอยู่และจัดสรรได้ (progressive realization of rights) และตอบสนองต่อยุทธศาสตร์และสถานการณ์ของประเทศเป็นส�ำคัญ การเปลี่ยนแปลงการเมืองการปกครอง โดยคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) เมื่อวันที่ ๒๒ พฤษภาคม ๒๕๕๗ และตามประกาศ คสช. ฉบับที่ ๕/๒๕๕๗ ให้รฐั ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๕๐ สิน้ สุดลงชัว่ คราว เว้นหมวด ๒ พระมหากษั ต ริ ย ์ และให้ อ งค์ ก รอิ ส ระและองค์ ก รอื่ น ตามรั ฐ ธรรมนู ญ แห่ ง ราชอาณาจั ก รไทย พุ ท ธศั ก ราช ๒๕๕๐ ยังคงปฏิบัติหน้าที่ต่อไป และประกาศ คสช. ฉบับที่ ๑๑/๒๕๕๗ ให้รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๕๐ สิ้นสุดลง ยกเว้นหมวด ๒ และให้องค์กรอิสระ และองค์กรอื่นตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๕๐ ยังคงปฏิบัติหน้าที่ต่อไป ดังนั้น ในการจัดท�ำรายงานผลการประเมินสถานการณ์ด้านสิทธิมนุษยชนของประเทศไทย ประจ�ำปี ๒๕๕๙ ของคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) จึงถือเป็นการปฏิบัติหน้าที่ตามภารกิจส่วนหนึ่งที่บัญญัติ ไว้ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว) พุทธศักราช ๒๕๕๗ มาตรา ๔ รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๕๐ มาตรา ๒๕๗ (๘) และพระราชบัญญัติคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๔๒ มาตรา ๑๕ (๖) ซึ่งก�ำหนดให้ กสม. มีอ�ำนาจหน้าที่ในการจัดท�ำรายงานประจ�ำปีเพื่อประเมินสถานการณ์ด้านสิทธิมนุษยชนภายในประเทศ เสนอต่อรัฐสภาและคณะรัฐมนตรี พร้อมทัง้ ให้เปิดเผยต่อสาธารณชน การจัดท�ำรายงานประเมินสถานการณ์ถอื เป็นการส่งเสริม ให้สาธารณชนได้รับทราบถึงสถานการณ์สิทธิมนุษยชนในประเทศว่าในแต่ละปี มีเหตุการณ์ที่ส�ำคัญใดบ้างที่มีผลกระทบต่อ สิทธิของประชาชนที่มีการรับรองไว้ในรัฐธรรมนูญ กฎหมายภายในอื่น ๆ พันธกรณีด้านสิทธิมนุษยชนที่ประเทศไทยเป็นภาคี มาตรฐานระหว่างประเทศที่เกี่ยวข้อง และค�ำมั่นสัญญาต่าง ๆ ที่รัฐบาลไทยได้ให้ไว้ต่อประชาคมระหว่างประเทศ ทั้งในด้าน ที่เป็นความก้าวหน้าและความถดถอย ในการจัดท�ำรายงานผลการประเมินสถานการณ์สทิ ธิมนุษยชนฯ ฉบับนี้ กสม. ได้รวบรวมข้อมูลข้อเท็จจริง และคัดเลือก ประเด็นจากสถานการณ์สำ� คัญทีเ่ ป็นทีส่ นใจอย่างกว้างขวาง ทัง้ จากหน่วยงานของรัฐ และเอกชน สือ่ มวลชน สาธารณชน ตลอด จนประชาคมระหว่างประเทศ และ/หรือเห็นว่ามีผลอย่างส�ำคัญต่อการส่งเสริมและคุม้ ครองสิทธิมนุษยชนในประเทศ รวมถึง เรือ่ งที่ กสม. ได้มกี ารด�ำเนินงานทีเ่ กีย่ วข้องในประเด็นต่าง ๆ เหล่านัน้ ทัง้ จากการจัดท�ำรายงาน การตรวจสอบ หรือการจัดท�ำ ข้อเสนอแนะเพือ่ แก้ไขปัญหาไปยังรัฐบาล คณะรัฐมนตรี หน่วยงาน หรือผูท้ เี่ กีย่ วข้อง แล้วน�ำมาวิเคราะห์ สังเคราะห์ ประเมิน สถานการณ์ในด้านต่าง ๆ โดยมีเกณฑ์หรือมาตรฐานหลักในการประเมิน ดังนี้ หลักการว่าด้วยสถานะและหน้าที่ของสถาบันแห่งชาติเพื่อการคุ้มครองและส่งเสริมสิทธิมนุษยชน, โดย ส�ำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ, ๒๕๖๐, สืบค้นจาก http://www.nhrc.or.th/Human-Rights-Knowledge/International-Human-Rights-Affairs/Paris-Principles.aspx ๔ ประเทศไทยเป็นภาคีของสนธิสัญญาระหว่างประเทศด้านสิทธิมนุษยชน จ�ำ��วน ๗ ฉบับ จากทั้งหมด ๙ ฉบับ ๓ รายงานผลการประเมินสถานการณ์ 40 ด้านสิทธิมนุษยชนของประเทศไทย ปี ๒๕๕๙