E ō fa’atasi le sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi ma fa’amatalaga, ma le sa’olotoga o tusitala ma le
‘aufa’asalalau. O lea tulaga e mafai ai ona aofia leo o tagata uma, e aofia ai i latou e lē masani
ona amana’ia, ma mafai ai ona ‘auai tagata i fa’agāsologa o faigā fa’ai’uga.90
E tāua ma ‘olo’o tāua pea le nafa o tusitala ma le ‘aufa’asalalau i faigāmālō fa’atemokarasi i Sāmoa, i le taulogologo
i tagatānu’u i matā’upu ‘ese’ese e mana’omia ai se tali mai a le mālō ma fa’alāpotopotoga a le mālō i matā’upu
‘ese’ese mo le manuia o le atunu’u. ‘Olo’o puipuia le sa’olotoga o tusitala ma le ‘aufa’asalalau i lalo o lo tatou
Fa’avae91 ma ‘olo’o tele lava ina amana’ia i lona fa’atinoga. E ‘ese’ese lagona na fa’aalia i tali mai i le fesili e uiga i le
sa’olotoga o le ‘aufa’asalalau i Sāmoa. E iai manatu na fa’apea mai e tatau ona amana’ia le sa’olotoga o le
‘aufa’asalalau ina ia fa’amautinoa e mālamalama fa’atinoga ma mafai ona tali mai le mālō.92 O isi na tali mai e
mana’omia līpoti fa’atuatuaina mai auala o fa’asalalauga i matā’upu ma fa’atinoga a le mālō.93
E tele lava atugaluga ‘ese’ese ua lāgā i taimi ua tuana’i ma na tā’ua fo’i i folasaga tusitusia e uiga i le lelei ma le sa’o
o fa’amatalaga e līpotiina e tusitala ma le ‘aufa’asalalau i Sāmoa. O manatu na maua mai na fa’amati’e ai, o ni
popōlega tele ‘olo’o feagai nei ma le ‘aufa’asalalau o le sesē o fa’amatalaga e līpotiina, fa’apea fa’amatalaga
taufa’asesē.94 E maua e tagata fa’amatalaga taufa’asesē mai nusipepa tūma’oti e ala i līpoti e lē ‘āto’atoa le sa’o o
fa’amatalaga, pe lē lava fo’i fa’amatalaga e tu’uina mai.95 O le tali mai a se tasi sui o le ‘aufa’asalalau, ua loa ona
talosagaina e le ‘aufa’asalalau ni a’oa’oga lelei tau fa’asalalauga ma tusitala i totonu o Sāmoa e ala i se vasega
fa’apitoa i le Iunivesitē Aoao o Sāmoa. Peita’i, i le mavae ai o se 15 tausaga, ua mate atu lava lea fa’amoemoe talu
ai le leai o ni faiā’oga talafeagai ma agava’a.96 E le’i leva nei ona ‘āmata ona ofoina e le iunivesitē a’oa’oga tau
fa’asalalauga ma tusitala, o se vaega o le polokalame o le tusipasi o le Tausaga Fa’avae o Fa’atufugaga.97 E ui i lea
la’asaga, e lē maua ai se la’asaga talafeagai mo ni a’oa’oga mautū i tomai mana’omia mo se ‘aufaigaluega agava’a
ma tausisia le amiotonu e iai tomai e maua ai ma fa’aaogā fa’amatalaga mo le manuia o tagata lautele. O le
manatu o se tasi na tu’uina ma se folasaga tusitusia, e matuā mana’omia lava se itū’āiga ‘aufaigaluega lea talu ai le
matuā tele o fa’amatalaga ua maua i nei aso i le initaneti, tala ua suia, sesē o fa’amatalaga e līpotiina ma isi.98
O le 2009 na tula’i mai ai ni popōlega e uiga i fa’agāsologa ma amioga tatau e pei o le puipuiga o aiā tatau i
matā’upu tau le tagata lava ia, na manatu ai le Mālō e taga’i i ni auala e mafai ona fa’atonutonu ai fa’asalalauga ma
90
Samoa Observer folasaga tusitusia (13 Me 2021).
Taga’i i le Fa’avae o Samoa, Fuai’upu 13.
92 Samoa Observer folasaga tusitusia (13 Me 2021). Taga’i fo’i i le Office of the Ombudsman NHRI Samoa, Līpoti o le Tulaga o Aiā Tatau a Tagata
Soifua 2015, (Apia, 2015).
93 MPMC folasaga tusitusia (26 Aperila 2021). Ofisa o le Pule Fa’atonu (OOTR) folasaga tusitusia (30 Aperila 2021). Taga’i fo’i i le Office of the
Ombudsman NHRI Samoa, Līpoti o le Tulaga o Aiā Tagata Soifua 2015, (Apia, 2015).
94 MPMC folasaga tusitusia (26 Aperila 2021), OOTR folasaga tusitusia (30 Aperila).
95 MPMC folasaga tusitusia (26 Aperila 2021), OOTR folasaga tusitusia (30 Aperila). See also Press Release by the Attorney General, “Accuracy in
Media Reporting, Media Freedom, Whistle blower, Protected Disclosure and Conflicted Comments”, (18 March 2021) https://hiin.facebook.com/samoagovt/posts/4053360824694909.
96 Talamua folasaga tusitusia (30 Aperila 2021).
97 See, Marc Membrere, “Media course included in N.U.S. Foundation studies”, Samoa Observer (6 July 2021)
https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/86771.
98 Talamua folasaga tusitusia (30 Aperila 2021).
91
Līpoti o le Tulaga o Aiā Tatau a Tagata Soifua 2021
| 27