๑) สิทธิและเสรีภาพขั้นพื้ นฐานของประชาชน ที่ได้รับการประกันตามรัฐธรรมนูญแห่ง ราชอาณาจักรไทย ก่อนพุ ทธศักราช ๒๕๖๐ (๑) รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๔๐ รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๔๐ ได้สะท้อนถึงความก้าวหน้าในการประกันสิทธิและเสรีภาพ ของประชาชนเป็นอย่างมาก เนือ่ งจากเหตุการณ์เดือนพฤษภาคม ๒๕๓๕ (หรือพฤษภาทมิฬ) ส่งผลให้ประชาชนมีความตืน่ ตัว ในเรือ่ งสิทธิและเสรีภาพอย่างกว้างขวาง เกิดกระแสการเรียกร้องให้มกี ารปฏิรปู ทางการเมือง มีการจัดตัง้ “คณะกรรมการ พัฒนาประชาธิปไตย (คพป.)” ศึกษารัฐธรรมนูญของประเทศต่าง ๆ ที่มีความก้าวหน้าและมีพัฒนาการด้านประชาธิปไตย ทีใ่ กล้เคียงกับประเทศไทย โดยน�ำเสนอเป็นเอกสาร “กรอบความคิดหลักในการเรียบเรียงบทบัญญัตริ า่ งรัฐธรรมนูญตามแนว รัฐธรรมนูญนิยม (Constitutionalism)” ประกอบกับช่วงเวลาของการจัดท�ำรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๔๐ แนวคิดพัฒนาการเรือ่ งสิทธิ เสรีภาพ ศักดิศ์ รีความเป็นมนุษย์ ได้แพร่หลายอย่างกว้างขวางในสัง��มไทย ประชาชน จึงมีสว่ นร่วมอย่างส�ำคัญในการยกร่าง และขับเคลือ่ นรัฐธรรมนูญฉบับดังกล่าวให้ผา่ นการยอมรับของรัฐสภา จนได้รบั การ ขนานนามว่า “รัฐธรรมนูญฉบับประชาชน” โดยรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๔๐ มีเจตนารมณ์เพื่อ แก้ปัญหาทางการเมืองไทยทั้งระบบ ๓ ประการ คือ ๑) การเปลี่ยนการเมืองของนักการเมืองให้เป็นการเมืองภาคพลเมือง โดยได้เพิ่มสิทธิและเสรีภาพใหม่ ๆ และความเสมอภาคให้กับประชาชน การท�ำให้สิทธิเสรีภาพเป็นจริงในทางปฏิบัติ รวมถึงการเพิ่มหน้าที่ของรัฐและการขยายการมีส่วนร่วมของประชาชน ๒) การท�ำให้ระบบการเมืองและระบบราชการ มีความสุจริตและชอบธรรมในการใช้อ�ำนาจ และการเพิ่มอ�ำนาจพลเมืองในการควบคุมตรวจสอบการใช้อ�ำนาจรัฐ และ ๓) การท�ำให้รัฐบาลมีเสถียรภาพและรัฐสภามีประสิทธิภาพ๒๐ ซึ่งเจตนารมณ์ทั้งสามประการนี้ ปรากฏชัดเจนในค�ำปรารภ ของรัฐธรรมนูญฉบับดังกล่าว๒๑ “... ภายหลังจากนั้น สภาร่างรัฐธรรมนูญได้จัดท�ำร่างรัฐธรรมนูญโดยมีสาระส�ำคัญ เป็นการส่งเสริมและ คุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชนให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการปกครองและตรวจสอบการใช้อ�ำนาจรัฐเพิ่มขึ้น ตลอดทั้งปรับปรุงโครงสร้างทางการเมือง ให้มีเสถียรภาพและประสิทธิภาพยิ่งขึ้น ทั้งนี้ โดยได้ค�ำนึงถึงความ คิดเห็นของประชาชนเป็นส�ำคัญ ...” รัฐธรรมนูญฉบับนีจ้ งึ เปลีย่ นแนวคิดทีว่ า่ สิทธิเสรีภาพของบุคคลจะมีอยูเ่ ฉพาะทีร่ ฐั ธรรมนูญรับรองไว้โดยตรงเท่านัน้ ไปสู่แนวคิดที่ขยายกว้างขึ้น คือ สิทธิและเสรีภาพของบุคคลมีอยู่แม้ไม่ได้รับการรับรองไว้โดยตรงในรัฐธรรมนูญ ส่งผลให้ ศาลรัฐธรรมนูญสามารถน�ำสิทธิเสรีภาพของบุคคลที่มีอยู่ตามธรรมชาติมาใช้ในการวินิจฉัยคดีได้ โด��มีหลักการที่ส�ำคัญ คือ “การยึดสิทธิและเสรีภาพของบุคคลเป็นหลัก การจ�ำกัดสิทธิเสรีภาพของบุคคลนั้นเป็นข้อยกเว้น”๒๒ ส�ำหรับแนวนโยบายพื้นฐานแห่งรัฐ ซึ่งก�ำหนดขึ้นเป็นครั้งแรกในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๔๐ เป็นบทบัญญัตทิ มี่ หี ลักการใหม่ แตกต่างจากแนวนโยบายแห่งรัฐทีป่ รากฏอยูใ่ นรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย ฉบับก่อนหน้า กล่าวคือ มีลักษณะเป็นแนวนโยบายพื้นฐาน ซึ่งเป็นแนวทางในการตรากฎหมายและการก�ำหนด นโยบายในการบริหารราชการแผ่นดิน โดยมิใช่แนวนโยบายทั่วไปที่อาจเปลี่ยนแปลงได้ตามกาลเวลาหรือสถานการณ์ ๒๐ จาก ถอดบทเรียนรัฐธรรมนูญ ๒๕๔๐ เพื่อร่างรัฐธรรมนูญ ๒๕๕๐, โดย นุกูล สัญฐิติเสรี, ม.ป.ป., ม.ป.ท. ๒๑ จาก เจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ (รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๔๐), โดย มนตรี รูปสุวรรณ, ม.ป.ป., ม.ป.ท. ๒๒ จาก เจตนารมณ์รัฐธรรมนูญ, โดย บวรศักดิ์ อุวรรณโณ, ม.ป.ป., ม.ป.ท. 68 | รายงานผลการประเมินสถานการณ์ด้านสิทธิมนุษยชนของประเทศไทย ปี ๒๕๖๐