การประเมินสถานการณ์ด้านสิทธิพลเมือง
และสิทธิทางการเมือง
บทที่ 3
3.1
การประเมินสถานการณ์ด้านสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง
สิ ท ธิ พ ลเมื อ งและสิ ท ธิ ท างการเมื อ งในประเทศไทยเป็ น สิ ท ธิ ท่ี ไ ด้ รั บ การรั บ รองตามกติ ก า ICCPR และ
อนุสัญญา CAT ที่ประเทศไทยเป็นภาคีและมีพันธกรณีตามหลักกฎหมายระหว่างประเทศที่ต้องเคารพและคุ้มครอง
ให้ประชาชนได้รับสิทธิดังกล่าว ซึ่งในหลักการเป็นสิทธิที่ได้รับการบัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย
พุทธศักราช 2560 หรือกฎหมายที่เกี่ยวข้องแล้ว นอกจากนี้ ในการประเมินสถานการณ์สิทธิพลเมือง ยังได้ค�ำนึงถึง
สิทธิที่ได้รับการรับรองในอนุสัญญา CPED ซึ่งแม้ว่าประเทศไทยยังไม่ได้เข้าเป็นภาคี แต่ได้แสดงเจตนารมณ์ที่จะเข้า
เป็นภาคีแล้ว และอยู่ระหว่างการปรับปรุงกฎหมายภายในเพื่อให้สามารถปฏิบัติตามอนุสัญญาดังกล่าวได้ โดยสิทธิ
ตามกติ ก าและอนุ สั ญ ญาดั ง กล่ า วบางประการมี ค วามส�ำคั ญ ในลั ก ษณะที่ ไ ม่ อ าจเพิ ก ถอนหรื อ ลิ ด รอนได้ ไม่ ว ่ า
ในสถานการณ์ใด ๆ (non-derogable rights) เช่น สิทธิที่จะไม่ถูกท�ำให้เสียชีวิตโดยอ�ำเภอใจ และสิทธิที่จะไม่ถูก
ทรมาน เป็นต้น ในขณะที่สิทธิบางประการ รัฐอาจจ�ำกัดได้ตามเงื่อนไขที่ก�ำหนดในกติกาและอนุสัญญาแต่ละฉบับ
ในปี 2563 คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ได้ติดตามและท�ำการประเมินสถานการณ์ที่ส�ำคัญ ได้แก่
สิทธิในกระบวนการยุติธรรม ซึ่งมีประเด็นเกี่ยวข้องกับการเข้าถึงความยุติธรรม สิทธิของบุคคลที่ถูกจับกุมหรือ
ควบคุมตัว รวมถึงผู้ถูกคุมขังในเรือนจ�ำหรือทัณฑสถาน สถานการณ์การกระท�ำทรมานและการบังคับให้สูญหาย
ที่เกิดจากการปฏิบัติของเจ้าหน้าที่รัฐ การคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชน สถานการณ์ในจังหวัดชายแดนภาคใต้
การทบทวนบทลงโทษประหารชีวติ ส�ำหรับอาชญากรรมร้ายแรงทีส่ ดุ การใช้เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น และเสรีภาพ
ของสื่อมวลชน โดยมีรายละเอียด ดังนี้
สิทธิในกระบวนการยุติธรรม
ภาพรวม
กติกา ICCPR ได้รับรองสิทธิในกระบวนการยุติธรรมไว้หลายข้อ เช่น ข้อ 9 รับรองสิทธิของบุคคลที่จะไม่ถูก
จับกุมหรือควบคุมตัวโดยอ�ำเภอใจ สิทธิที่จะได้รับการพิจารณาคดีในเวลาอันสมควร และมิให้ถือเป็นหลักทั่วไปว่า
จะต้องควบคุมบุคคลที่รอพิจารณาคดี สิทธิในการได้รับการเยียวยากรณีถูกจับกุมหรือควบคุมตัวโดยไม่ชอบ ส่วนข้อ 10
ของกติกาฯ รับรองว่าบุคคลที่ถูกลิดรอนเสรีภาพจะได้รับการปฏิบัติด้วยความมีมนุษยธรรมและเคารพในศักดิ์ศรี
ความเป็นมนุษย์ ระบบราชทัณฑ์ควรปฏิบัติต่อนักโทษโดยมุ่งหมายให้นักโทษกลับตัวและฟื้นฟูทางสังคม และข้อ 14
ก�ำหนดว่าบุคคลทั้งปวงย่อมเสมอกันในการพิจารณาของศาลและคณะตุลาการ
สิทธิดังกล่าวข้างต้นได้รับการรับรองในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 โดยมาตรา 25
วรรคสี่ บัญญัติว่าบุคคลซึ่งได้รับความเสียหายจากการถูกละเมิดสิทธิหรือเสรีภาพหรือการกระท�ำความผิดอาญา
ของบุคคลอื่น ย่อมมีสิทธิที่จะได้รับการเยียวยาหรือช่วยเหลือจากรัฐตามที่กฎหมายบัญญัติ มาตรา 29 วรรคสาม
ระบุว่าการควบคุมหรือคุมขังผู้ต้องหาหรือจ�ำเลยให้กระท�ำเท่าที่จ�ำเป็นเพื่อป้องกันมิให้มีการหลบหนี และมาตรา 68
ก�ำหนดให้รัฐจัดระบบการบริหารงานในกระบวนการยุติธรรมให้มีประสิทธิภาพเป็นธรรม ไม่เลือกปฏิบัติ ให้ประชาชน
เข้าถึงกระบวนการยุตธิ รรมได้โดยสะดวก รวดเร็ว และไม่เสียค่าใช้จา่ ยสูงเกินสมควร และให้ความช่วยเหลือทางกฎหมาย
ที่จ�ำเป็นและเหมาะสมแก่ผู้ยากไร้หรือผู้ด้อยโอกาสในการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรม รวมถึงการจัดหาทนายความให้
รายงานผลการประเมินสถานการณ์
ด้านสิทธิมนุษยชนของประเทศไทย ปี 2563
71