แนวพระราชด�ำริในโครงการพัฒนาชนบทของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมพิ ลอดุลยเดชนัน้ พระองค์ทา่ น ทรงให้ความส�ำคัญต่อการส่งเสริมให้ประชาชนสามารถเลีย้ งตนให้พออยูพ่ อกินได้และมีสทิ ธิและเสรีภาพในการด�ำรงชีวติ อยู่ ท่ามกลางธรรมชาติอย่างถูกต้องเหมาะสม โดยทรงให้ความส�ำคัญต่อการพัฒนาชนบทอยู่ ๒ ประการ คือ (๑) การพัฒนา ทีม่ งุ่ สร้างความเข้มแข็งปึกแผ่นให้แก่ชมุ ชน (๒) การจัดให้มโี ครงสร้างพืน้ ฐานทีจ่ ำ� เป็นต่อการผลิต เป็นต้นว่า น�ำ้ และการจัดการทีด่ ี เพือ่ ให้มนี ำ�้ พอเพียงเพาะปลูกได้ตลอดปี แต่ปญั หาของชาวชนบท คือ ความยากจนแร้นแค้น ด้วยเหตุนี้ พระองค์ทา่ นจึงเห็นความจ�ำเป็น ของการมีตัวอย่างความส�ำเร็จ เป็นต้นแบบของการพึ่งพาตนเองเพื่อให้ประชาชนได้ศึกษาน�ำไปปฏิบัติใช้ ทรงใช้วิธีการ ทีเ่ รียกว่า “ระเบิดจากข้างใน” ในการเตรียมชุมชนให้มคี วามพร้อมและเข้มแข็งด้วยการลดค่าใช้จา่ ยในการผลิตให้เหลือน้อยทีส่ ดุ โดยสนับสนุนให้เกษตรกรใช้โคกระบือในการท�ำนามากกว่าใช้เครื่องจักร และใช้ปุ๋ยธรรมชาติแทนปุ๋ยเคมีที่มีราคาแพง และท�ำลายคุณภาพดินในระยะยาว พระราชด�ำริในการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชนนั้น ท�ำให้โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด�ำริระหว่างปี พ.ศ. ๒๕๐๓ – ๒๕๑๓ ขยายตัวก้าวหน้า โดยการสนับสนุนของหน่วยงานรัฐบาล ปัจจุบนั โครงการอันเนือ่ งมาจากพระราชด�ำริ เกิดขึ้นมากกว่า ๗,๐๐๐ โครงการ แบ่งได้เป็นโครงการที่ช่วยเหลือด้านการศึกษา สิ่งแวดล้อม สาธารณสุข สวัสดิการสังคม การพัฒนาดิน แหล่งน�้ำ และการชลประทาน โดยจุดมุ่งหมายส�ำคัญของโครงการเหล่านี้ คือ การสนับสนุนให้ประชาชน พึ่งพาตนเองได้ในที่สุด ผลส�ำเร็จของงานพัฒนาจากโครงการอันเนือ่ งมาจากพระราชด�ำริเป็นทีป่ ระจักษ์จำ� นวนมาก อย่างไรก็ดี ขอหยิบยก ผลส�ำเร็จบางส่วนมาเป็นตัวอย่าง ดังต่อไปนี้ การพัฒนาทรัพยากรป่าไม้ ปัญหาสิง่ แวดล้อมของประเทศทีม่ กี ารท�ำลายป่า จนแหล่งต้นน�ำ้ ล�ำธารถูกท�ำลายไป พระบาทสมเด็จพระปรมินทร มหาภูมิพลอดุลยเดช มีพระราชด�ำริในการแก้ไขปัญหามาต่อเนื่อง อาทิ ทรงให้ศึกษาหาความสมดุลระหว่างการใช้ประโยชน์ จากป่าชายเลนมาจัดการป่าไม้แบบยั่งยืน โดยทรงจัดตั้งศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด�ำริที่อ่าวคุ้งกระเบน อ�ำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๒๔ เพื่อศึกษาหาแนวทางผสมผสานการท�ำนากุ้งกับการท�ำนาไร่ให้สอดคล้อง กับสภาพแวดล้อม การขยายพันธุพ์ ชื ป่าชายเลน ท�ำให้อา่ วคุง้ กระเบนเป็นแหล่งอาหารและเป็นทีอ่ ยูข่ องพืชและสัตว์นำ�้ หลายชนิด การพัฒนาทรัพยากรน�้ำ ปัญหาน�ำ้ ท่วม น�ำ้ แล้ง เป็นปัญหาทีป่ ระชาชนไทยต้องเผชิญเสมอมา พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมพิ ลอดุลยเดช จึงพระราชทานโครงการพัฒนาแหล่งน�้ำขึ้นในภูมิภาคต่าง ๆ โดยในปี พ.ศ. ๒๕๒๐ มีการสร้างอ่างเก็บน�้ำ ขุดสระ รวมทั้ง ขุดลอกคูคลองที่ต้ืนเขินให้เป็นแหล่งกักเก็บน�้ำไว้ใช้ในพื้นที่ภาคอีสานเป็นจ�ำนวนมาก ส�ำหรับโครงการแก้ปัญหาน�้ำแล้ง ส�ำคัญที่แสดงถึงพระอัจฉริยภาพสูงสุด คือ โครงการฝนหลวง อันมีจุดเริ่มต้นจากการเสด็จพระราชด�ำเนินไปเยี่ยมประชาชน ในพืน้ ทีภ่ าคอีสานเมือ่ ปี พ.ศ. ๒๔๙๘ และทรงได้รบั ทราบถึงความเดือดร้อนทุกข์ยากของราษฎรทีข่ าดแคลนน�ำ้ ในการอุปโภค บริโภคและการเกษตร จึงมีพระราชด�ำริในการสร้าง “ฝนเทียม” เพือ่ บรรเทาทุกข์ราษฎรขึน้ ทรงใช้เวลาในการวิเคราะห์ วิจยั ทบทวนเอกสารและข้อมูลต่าง ๆ ประกอบการค้นคว้าทดลองท�ำฝนเทียมจนถึงปี พ.ศ. ๒๕๑๒ การทดลองปฏิบัติการท�ำ ฝนเทียมประสบผลอย่างน่าชื่นชม นับจากนั้นมา “ฝนหลวงพระราชทาน” จึงถือเป็นความส�ำเร็จหนึ่งที่ช่วยแก้ปัญหา ความแห้งแล้งให้แก่ราษฎรได้ รายงานผลการประเมินสถานการณ์ 10 ด้านสิทธิมนุษยชนของประเทศไทย ปี ๒๕๕๙