คอยคุ้มครองดูแลเช่นกัน ทุกอย่างที่อยู่อยู่ตามธรรมชาติย่อมมีเจ้าของทั้งหมด ดังนั้นมนุษย์ไม่มีสิทธิ์ แม้แต่จ ะใช้คาพูดที่ไม่เหมาะสมหยาบคายต่อธรรมชาติห รื อละเมิดสิ ทธิก ารดารงอยู่ข องธรรมชาติ หากมนุษย์ละเมิดกฎดังกล่าวมนุษ ย์ต้องประกอบพิธีการขอขมาลาโทษและหากไม่ดาเนินการ มนุษย์ผู้ นั้นจะได้รับการลงโทษโดยธรรมชาติ ความเชื่อต่อธรรมชาติและเจ้าป่าเจ้าเขา หากเดินทางเข้าป่าเพื่อเก็บหาของป่าเป็นอาหาร ล่าสัตว์ ชาวบ้านจะประพฤติปฏิบั ติอย่างระมัดระวังตัว เช่น ไม่พูดจาเสียดสี หยาบคาย ไม่หัวเราะ เสียงดัง ฯลฯ ชาวบ้านคิดว่าในป่ามีผีอาศัยอยู่มากมาย ผีแต่ละตัวมีจิตใจที่แตกต่างกันไป บางตัวอาจ มีจิตใจ ที่ชั่วร้าย หากมนุษย์หัวเราะเสียงดัง ผีตนนั้นอาจเข้าใจว่าหัวเราะเยาะเย้ยและสร้างความเลวร้าย ให้แก่มนุษย์ได้ ในการเลี้ยงผีป่า การเลี้ยงผีน้า หรือการเลี้ยงผีฝายเป็นพิธีกรรมที่แสดงถึงกลไกการ จัดการทรัพยากรของบรรพบุรุษที่ยากจะเข้าใจ หากไม่มีการเรียนรู้อย่างแท้จริง ฐานที่สาคัญของภูมิ ปั ญญา คือความเชื่อที่ว่าทุกสิ่ งในโลกมีเจ้าของคอยปกปักรักษา การใช้ประโยชน์ต้องได้รับการขอ อนุญาต ละเมิดหรือลบหลู่ จะได้รั บความเดือนร้อนไม่ว่าจะเป็นคนที่ทา ครอบครัว หรือชุมชน การ ปฏิบัติตามวิถีทางการปฏิบัติของบรรพบุรุษเป็นแนวทางที่ให้การดูแลจัดการป่าของชุมชนได้เป็นอย่างดี ด้วยลักษณะพื้นที่หย่อมบ้านขนาดเล็ก ทาให้ยังคงความสัมพันธ์ในเชิงเครือญาติที่ใกล้ชิดและแน่นแฟ้น มีการช่วยเหลือร่วมแรงร่วมใจกันในกิจกรรมต่างๆ ภายในชุมชน เช่น การเอามื้อเอาวัน การลงแขก งาน ส่วนรวมของชุมชน เช่น การทาแนวกันไฟ การดับไฟป่าและงานที่เกี่ยวข้องกับประเพณี พิธีกรรมต่าๆ ซึ่งคนในชุมชนจะมีการนับถือศาสนาทั้งศาสนาพุทธและศาสนาคริสต์ แต่วิถีชีวิตไม่ได้เปลี่ยนแปลงมาก นัก โดยส่วนใหญ่ยังพึ่งพา ป่า และน้า ในการทานาและเลี้ยงสัตว์และมีระบบการผลิตเพิ่มขึ้น เช่น การ ปลูกพืชเศรษฐกิจ กฎระเบียบสาคัญของชุมชน ได้แก่ ๑. ต้องควบคุมทุกครั้งในการเผาไร่ ด้วยการทาแนวกันไฟ ๒. คณะกรรมการทุกคนต้องมีส่วนร่วมในการตัดสินในเพื่อส่วนรวมของชุมชน ๓. การติดตามสถานการณ์ นโยบาย โดยชุมชนต้องส่งตัวแทนเข้าร่วม ๔. การประชุมชาวบ้านทุกวันที่ ๖ ของทุกเดือน อย่างน้อยเดือนละ ๑ ครั้ง ๕. ห้ามขยายพื้นที่ทากินในเขตป่าชุมชนเด็ดขาด ๖. ห้ามนาสัตว์ป่าทุกชนิดออกจากชุมชน/ขาย ๗. บุคคลที่ออกไปทางานรับจ้างข้างนอกเกินหนึ่งเดือนต้องมีการสมทบทุนของชุมชนต้องแจ้ง คณะกรรมการชุมชนให้ทราบก่อนเดินทาง ต้องแจ้งสถานที่ติดต่อได้หรือเบอร์โทรศัพท์ ซึ่งหากฝ่าฝืนจะมี บทลงโทษในการต้องรับผิดชอบต่อสิ่งที่เกิดขึ้น การถูกตักเตือนและยึดพื้นที่ทากินคืน การเลี้ยงชีพและวิถีการผลิตที่สาคัญ ได้แก่ การทานา : ชาวบ้านส่วนใหญ่มีอาชีพในการทานา ผลผลิตจากการทานาคิดจาก ข้าวที่นาไป ปลูก ๑ ถัง สามารถผลิตข้าวได้ถึงจานวน ๘๐ ถัง ซึ่งขึ้นอยู่กับพันธุ์ข้าวด้วย เช่น พันธุ์ลาปาง พันธุ์มูเซอ ซึ่งในการผลิตข้าวในแต่ละครั้งสามารถเก็บไว้รับประทานได้ตลอดทั้งปี การปลูกข้าวไร่ : แต่เดิมจะปลูกในไร่หมุนเวียน แต่ในระยะหลังเริ่มมีการปลูกข้าวโพดเพิ่มมาก ขึ้น เหลือเพียงไม่กี่ครอบครัวที่ยังมีการปลูกข้าวไร่อยู่ ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นครอบครัวที่มีที่ทานาน้อยและ ปลูกข้าวแล้วไม่พอกิน จึงปลูกข้าวไร่เสริม ๕๐