ส�ำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ แนวทางของสวีเดนในการปรับปรุงกฎหมายเลือกปฏิบตั ิ โดยแนวทางนีจ้ ะท�ำให้ไทยปรับเปลีย่ นจากรูปแบบทีส่ องไปเป็น รูปแบบแรก • แนวทางที่สอง เสนอให้ไทยปรับโครงสร้างกฎหมายไปอยู่ในรูปแบบที่สาม กล่าวคือ เพิ่มเติม กฎหมายกลาง โดยที่ยังคงกฎหมายเฉพาะฉบับต่าง ๆ ไว้ ทั้งนี้ เพื่อให้กฎหมายกลางสามารถครอบคลุมการเลือกปฏิบัติ อื่น ๆ ที่อยู่นอกขอบเขตของกฎหมายเฉพาะดังกล่าวนั่นเอง (๒) ข้อเสนอแนะเกี่ยวกับรัฐธรรมนูญ แม้ว่าหลักของรัฐธรรมนูญจะรับรองถึงความเท่าเทียมกันและห้ามเลือกปฏิบัติ แต่ก็ยังคงมีปัญหาถึง ความชัดเจนในการคุ้มครองการเลือกปฏิบัติระหว่างเอกชนต่อเอกชนด้วยกัน และปัญหาอื่น ๆ ผู้วิจัยจึงมีข้อเสนอแนะ ๓ ประการ ดังนี้ ประการแรก การบัญญัติหลักการเลือกปฏิบัติภาครัฐและภาคเอกชน ผู้วิจัยมีข้อเสนอให้ปรับปรุงแก้ไขรัฐธรรมนูญในส่วนของการเลือกปฏิบัติ โดยวางหลักรับรองความ เท่าเทียมกันและห้ามเลือกปฏิบัติทั่วไป โดยแยกการเลือกปฏิบัติออกเป็นการกระท�ำของรัฐ และเอกชน ในส่วนภาครัฐนั้น เสนอให้มีหลักการว่า “รัฐจะต้องไม่เลือกปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรมทั้งโดยตรงและ โดยอ้อมต่อบุคคล ด้วยเหตุแห่งการเลือกปฏิบตั ิ ซึง่ รวมถึงเชือ้ ชาติ เพศ การตัง้ ครรภ์ สถานะความเป็นมารดา ชาติกำ� เนิด สีผิว รสนิยมทางเพศ อายุ ความพิการ ศาสนา ความเชื่อ วัฒนธรรม ภาษา และถิ่นก�ำเนิด…” ในส่วนของภาคเอกชนนัน้ เสนอให้มหี ลักการว่า “บุคคลจะต้องไม่กระท�ำการเลือกปฏิบตั โิ ดยไม่เป็นธรรม ทั้งโดยตรงและโดยอ้อมต่อบุคคลอื่นด้วยเหตุแห่งการเลือกปฏิบัติต่าง ๆ ... ในการนี้ รัฐต้องมีกฎหมายเพื่อป้องกันและ ห้ามการเลือกปฏิบัติที่ไม่เป็นธรรมดังกล่าว” ประการที่สอง การบัญญัติหลักการห้ามเลือกปฏิบัติโดยอ้อม ในส่วนของหลักการเกี่ยวกับการเลือกปฏิบัตินั้น มีข้อเสนอว่า “การเลือกปฏิบัติโดยอ้อม” ปรากฏอยู่ใน ข้อเท็จจริง สภาพค�ำร้อง และค�ำพิพากษา หลายกรณี แต่มิได้มีการน�ำหลักนี้มาอธิบายไว้อย่างชัดเจน กฎหมายเฉพาะ บางฉบับสะท้อนหลักการนี้ เช่น พระราชบัญญัติส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ พ.ศ. ๒๕๕๐ มีหลักการห้าม เลือกปฏิบัติทมี่ ุ่งเน้นที่ผลกระทบ (Effect) ซึ่งท�ำให้คนพิการเสียสิทธิประโยชน์ อันเป็นแนวคิดของการห้ามเลือก ปฏิบัติโดยอ้อม ผู้วิจัยจึงมีข้อเสนอแนะ ๒ แนวทาง ดังนี้ • แนวทางแรก แก้ไขกฎหมายเพิ่มเติมหลักการเลือกปฏิบัติโดยอ้อมให้ชัดเจน โดยอาจจ�ำแนกออกจาก การเลือกปฏิบัติโดยตรง ดังเช่นกรณีแอฟริกาใต้ • แนวทางที่สอง เสนอให้องค์กรที่เกี่ยวข้อง เช่น ศาลรัฐธรรมนูญ คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ น�ำหลักการเลือกปฏิบัติโดยอ้อมมาอธิบายประกอบการพิจารณา กรณีที่มีสภาพข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการเลือกปฏิบัติ โดยอ้อม ประการที่สาม ก�ำหนดถ้อยค�ำเกี่ยวกับ “การเลือกปฏิบัติ” โดยเสนอให้ก�ำหนดเรียกการปฏิบัติที่แตก ต่างกัน อันต้องห้ามตามกฎหมายว่า “การเลือกปฏิบัติ” (Discrimination) และก�ำหนดเรียกการปฏิบัติที่แตกต่างกัน แต่มีเหตุผลอันสมควรตามที่กฎหมายก�ำหนด หรือไม่เข้าองค์ประกอบเงื่อนไขของการเลือกปฏิบัติที่ต้องห้ามตาม 16