O lana iloiloga o matā’upu tau sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi o lē na talosaga, na fa’apea mai le fa’amasinoga: 82
E matuā mana’omia mo le …. mafai ona tali atu ma …. matāfaioi tau’ave le sa’olotoga o feso’ota’iga, i
so’otaga tau matā’upu faitele ma fefa’asoaa’iga fa’a’upufai. Fa’ato’ā mafai e se tagatānu’u ona fa’ailoa
atu ona lagona i ni matā’upu ‘ese’ese e mana’omia ai, pe feso’ota’i fo���i, i ni fa’atinoga po o ni fa’ai’uga
fa’a’upufai, ina ua fa’atino lea sa’olotoga. O le fa’atinoga o lea sa’olotoga, pau lea o le auala e mafai ai e
se tagatānu’u ona iloilo ma mātau lelei, ma fa’aali manatu i fa’ai’uga ma fa’atinoga a le mālō, taumafai ia
fai ni suiga, fa’ailoa fa’atinoga e mana’omia i ni vaega e le’i fa’atinoina, ma fa’apea ona tōsina ai o latou
sui filifilia.
A aunoa ma lenei sa’olotoga o feso’ota’iga, ua lē mafai e le faigāmālō o sui filifilia ona ‘ausia ona
fa’amoemoega, o se mālō e pulea e tagata e ala i o latou sui filifilia; ‘ole’ā lē toe mafai ona tali atu
i mana’oga ma lagona o tagata, ma ua lē toe avea fo’i o se mālō e fai ma sui o tagata uma.
E fa’alagolago fo’i le aogā lelei o pulega e sui filifilia, i le sa’oloto o feso’ota’iga i matā’upu e
feso’ota’i i le vā o tagata uma, vaega o tagata ma isi fa’alāpotopotoga i totonu o nu’u ma
afio’aga. O le māfua’aga, o le tele o matā’upu, e fa’avae fa’ai’uga a tagata ta’ito’atasi, po o le
tagata na pālota, le sui filifilia po o le sui tauvā, i fefa’asoaa’iga sa’oloto i auala o fa’asalalauga, o
manatu o tagata e aofia i se matā’upu, vaega o tagata ma le ‘auai o tagata lautele, ma le mafai
ona mauaina ia fefa’asoaa’iga. O le talamoni, o se vaega ‘ogātotonu o le fa’agāsologa o se mālō
temokarasi o sui filifilia, o le ‘auai lea o tagata lautele i fefa’asoaa’iga i matā’upu tau upufai o
mālō.
Na tali mai fo’i fa’apea le fa’amasinoga i le matā’upu o le faia o tapula’a ina ia fa’atumauina le ta’uleleia o
fa’agāsologa tau upufai o mālō e pei ona fīnau ai le itū tete’e:83
E lē fete’ena’i le tapu’eina o fa’agāsologa tau ‘upufai o mālō ma lona ta’uleleia. O le māfua’aga
lenā e tatau ai i le Fa’amasinoga ona taga’i toto’a i so’o se fa’amatalaga e fa’apea mai e tatau
ona fa’atapula’a le sa’olotoga o feso’ota’iga ina ia puipuia le ta’uleleia o fa’agāsologa tau upufai
o mālō. Ua fa’aali mai i le tele o ni mea na tutupu i aso ua tuana’i, e ui ina ono iai ni āfāina mo
atunu’u o le sa’olotoga o feso’ota’iga, e māmāsagia ia pe ‘ā fa’atusa i le tele o fa’amanuiaga ua
tino mai. Ua tele taimi e iai taumafaiga e fa’atapula’a le sa’olotoga o feso’ota’iga ona o ni
māfua’aga fa’apea e tatau, ua i’u ina tāofiofia ai fefa’asoaa’iga a tagata lautele ma faitioga i le
mālō. E tatau lava i le Fa’amasinoga ona mataala ina ia ‘aua ne’i talia vave ni manatu o le fono
faitulafono ma le Pulega fa’atonu e fa’apea mai, o le sa’olotoga o feso’ota’iga ‘ole’ā tula’i mai ai
faiga ta’uvalea ma fa’asesē ai fa’agāsologa tau upufai o mālō, vaganā e fa’atapula’aina.
O se taimi e le’i mamao atu, e tele popōlega na fa’aalia i suiga e o’o mai ona o toefuata’iga o le fa’avae o le mālō o
Sāmoa i le 2020 talu ai, e le’i lelei ni felafolafoa’iga ma e le’i lautele fefa’asoaa’iga o manatu na fa’atino e le Mālō. 84
Talu ai le fa’aleoina o ia popōlega, na fa’atino ai loa ni fefa’asoaa’iga ma le atunu’u e le Komiti Fa’apitoa
Fa’apalemene ina ua māe’a le faitauina lonalua o Tulafono Taufa’aofi e tolu ua fa’ata’atia i luma o le Palemene –
Tulafono Taufaaofi o Teuteuga o le Faavae 2020, Tulafono Taufaaofi o Fanua ma Suafa 2020 ma le Tulafono
Taufaaofi o le Faamasinoga o Soligatulafono 2020. O ia popōlega na fa’amati’e ai le tāua ma le mana’omia o le
82
Efi v Attorney-General of Samoa [2000] WSSC 22 (1 August 2000) Mason J [138].
Efi v Attorney-General of Samoa [2000] WSSC 22 (1 August 2000) Mason J [145].
84 New Zealand Law Society, “Serious concerns raised about constitutional law changes in Samoa”, Legal News (4 May 2020)
https://www.lawsociety.org.nz/news/legal-news/serious-concerns-raised-about-constitutional-law-changes-in-samoa/. See also Anna Dziedzic,
“Debating constitutional change in Samoa”, The Interpreter (5 May 2020) https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/debating-constitutionalchange-samoa.
83
Līpoti o le Tulaga o Aiā Tatau a Tagata Soifua 2021
| 25