Peita’i, o le sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi, e tulimata’i ai le auala e fa’aali ai tāofi o se tagata. O se
fa’ata’ita’iga, ‘āfai e fa’aali sou tāofi i se auala e āfāina ai le ta’uleleia o isi tagata pe fa’aoso ai ni fevaevaea’iga, e
mafai la ona fa’atapula’a ia aiā tatau.
Sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi
O le Fuai’upu 19(2) o le Feagaiga Fa'avāomālō i Aiā Tatau i le Vā ma isi Tagata ma Aiā Tatau tau Upufai o mālō
‘olo’o folafolaina ai le mautinoa, o le sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi e mautinoa ai le maua e so’o se tagata o le
sa’olotoga e fa’afesuia’i ai fa’amatalaga, felafolafoa’i ai manatu, ma le tautala. E mafai ona fa’aali tāofi i matā’upu
tau politiki, matā’upu tau tagata lava ia po o matā’upu faitele, felafolafoa’iga i aiā tatau a tagata soifua, le soifua
manuia, po o se tasi lava matā’upu e manatu i ai.18 Talu ai le lautele o lenei sa’olotoga, e mafai fo’i ona aofia ai le
fa’aaliga o tāofi ma manatu e lē logomālie ma āfāina ai isi tagata.19
O le va’aiga a tulafono fa’avāomālō i aiā tatau a tagata soifua, e lua māfua’aga ua avea ai lenei aiā tatau o se aiā
tatau fa’avae – o le ātīna’ega (i le la’asaga o tagata ta’ito’atasi) ma pulega lelei (i le la’asaga fa’alemālō).20
Mo tagata ta’ito’atasi, e matuā mana’omia le sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi mo le ātīna’ega, amana’ia
ma se ōlaga fa’amanuiaina o so’o se tagata. E mafai e tagata ona maua se mālamalama’aga i o latou
si’osi’omaga ma le lalolagi tautele atu, e ala i le fa’afesuia’iga sa’oloto o manatu ma fa’amatalaga ma isi
tagata. E lagona e tagata le malupuipuia ma amana’ia pe ‘āfai e mafai ona fa’aleo atu o latou manatu. O le
la’asaga fa’alemālō, e mana’omia le sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi mo pulega lelei, ma fa’apea ona
ātīna’e ai le tamāo’āiga ma le soifuaga lautele. E fa’amautinoa ai e mafai ona tali mai le mālō ona ua mafai
e tagata ona felafolafoa’i sa’oloto ma tu’uina atu i le mālō ni popōlega, e aofia ai le puipuiga ma le
lagolagoina o isi aiā tatau a tagata soifua.21
Peita’i, e lē sa’oloto fa’asolo’ātoa le sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi. E iai tiute fa’apitoa ma matāfaioi, ma o le
māfua’aga lea e fa’atapula’aina ai. E mafai ona fa’atapula’aina i lalo o tulafono vaega e mana’omia mo le tuliloaina
o ni sini alagātatau (e pei o le amana’ia o aiā tatau po o le ta’uleleia o isi tagata, puipuiga o le saogalēmū o le
atunu’u po o le nofo fīlēmū o tagata uma, po o le soifua mālōlōina o tagata lautele po o amio tatau 22); fuafua
fa’atatau; ma talafeauga.23
Mo lenei Līpoti, ua fa’atatau le fa’a’upuga o le sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi i le fa’aaliga o tāofi ma le tautala, ae
lē aofia ai isi itū’āiga fa’aaliga e pei o lagona o le tagata ia te ia lava, po o galuega tau fa’atufugaga.
NA E SILAFIA?
E iai tiute fa’apitoa o le tagata i ana aiā tatau o le sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi ma le tautala24
Na e silafia e lē tu’usaunoaina le sa’olotoga o le fa’aaliga o tāofi ma e iai ona tiute tau’ave ma matāfaioi
fa’apitoa e māfua ai ona fa’atapula’a?
‘Āfai e “lē ‘āto’atoa” se aiā tatau po o se sa’olotoga o lona uiga, e mafai, ma e iai ona noataga ma tapula’a. O le
uiga o nei tapula’a, e iai tiute tau’ave o tagata e ona aiā tatau, ia fa’amautinoa i le fa’atinoga o a latou aiā tatau,
18
UN HRC, General comment no. 34, Article 19, para 11.
UN HRC, General comment no. 34, Article 19, para 11.
20 See Article 19, ‘Hate Speech’ Explained: A Toolkit, (2015) pp. 6-7, https://www.article19.org/data/files/medialibrary/38231/%27HateSpeech%27-Explained---A-Toolkit-(2015-Edition).pdf.
21 See Article 19, ‘Hate Speech’ Explained: A Toolkit, p. 7.
22 ICCPR, Articles 19(3) and 20.
23 UN HRC, General comment no. 34, Article 19, para 20.
24 UN HRC, General comment no. 34, Article 19.
19
Līpoti o le Tulaga o Aiā Tatau a Tagata Soifua 2021
| 12