ne’ebé Estadu sira no parte interesada sira seluk bele uza [porezemplu INDU sira], hodi taumatan ba violasaun sira-ne’ebé feto sira hasoru” no “diskusaun anuál ida kona-ba
integrasaun husi perspetiva jéneru ida durante nia serbisu tomak no ninia mekanizmu sira,
inklui avaliasaun ba progresu ne’ebé halo ona no dezafiu sira-ne’ebé hasoru”.62 Enkontru
anuál dahuluk hetan hala’o iha tinan-2008 iha Konsellu nia sesaun dahituk (da-7) no tau foku
ba halakon violénsia ho nia forma no manifestasaun hotu-hotu hasoru feto sira.
3.1.1. Revizaun periódika universál
Konsellu Direitus Umanus superviziona revizaun periódika universál (UPR), prosedimentu
ida iha-ne’ebé Konsellu ho periódiku revee realizasaun husi Estadu Membru sira Nasoins
Unidas nian ba sira-nia obrigasaun no kompromisu sira ba direitus umanus. Hanesan sei
diskute tan iha Kapítulu 8, UPR sai nu’udar prosesu ida importante iha-ne’ebé INDU sira
bele foti preokupasaun sira direitus umanus nian ne’ebé relevante ba feto no feto-oan sira.
Aleinde UPR, Konsellu iha mekanizmu monitorizasaun no obediénsia oioin sira seluk, inklui
prosedimentu espesiál sira, prosedimentu kesar no Komité Konsultivu.
3.1.2. Prosedimentu espesiál sira
“Prosedimentu espesiál sira” sai nu’udar mekanizmu sira-ne’ebé funsiona iha Konsellu
Direitus Umanus nia okos hodi tau-matan ba tantu nasaun espesífika nia situasaun sira
(nasaun nia mandatu sira) ka kestaun temátika sira iha parte hotu-hotu mundu nian
(mandatu temátiku sira). Makaer sira mandatu nian halo serbisu nu’udar peritu imparsiál.
Ema sira ne’e bele (“Relatór/Enviadu Espesiál”, “Reprezentante Espesiál ba SekretáriuJerál” ka “Peritu Independente”) ka grupu traballu sira kompostu husi to’o reprezentante
na’in-lima. Métodu sira serbisu nian sai nu’udar espesífiku ba mandatu maibé baibain
envolve estudu ba situasaun direitus umanus, ho simu informasaun hosi fonte lubuk ida no
hala’o vizita ba nasaun sira. Makaer mandatu barak iha abilidade atu simu informasaun
kona-ba alegasaun espesífika sira ba violasaun sira hasoru direitus umanus, inklui hosi
INDU sira, no atu haruka apelu ka karta urjente sira ba Governu sira hodi husu klarifikasaun
ka rezolusaun ba problema partikulár ida.
Nasaun nia mandatu sira sei sempre konsidera kestaun sira-ne’ebé iha relevánsia ho feto no
feto-oan sira. Relatóriu husi relatór sira nasaun nian dala barak inklui seksaun espesiál ida
ne’ebé trata kestaun sira ho preokupasaun partikulár ba feto no feto-oan sira. Mandatu
temátiku lubuk ida mak hetan estabelese ona ne’ebé iha relevánsia direta ho feto sira-nia
direitus umanus (porfavór haree sesaun 3.4). Mandatu temátiku sira sai nu’udar espesífiku
ba feto sira nia kestaun direitus umanus – porezemplu, Relatór/Enviadu Espesiál kona-ba
violénsia hasoru feto sira, ninia kauza sira no konsekuénsia no Grupu Traballu kona-ba
kestaun diskriminasaun hasoru feto sira iha lei no iha prátika – enkuantu sira seluk ho
espesífiku inkorpora feto sira-nia direitus umanus nu’udar elementu ida husi sira-nia
mandatu; porezemplu, Relatór Espesiál kona-ba situasaun husi defensór sira direitus
umanus nian. Aleinde ne’e, prosedimentu espesiál barabarak konsidera feto no feto-oan
sira-nia direitus umanus iha prosedimentu sira-ne’e nia mandatu luan liu sira; porezemplu,
Relatór Espesiál kona-ba direitu ba ai-han.
INDU sira bele uza estudu no relatóriu sira husi prosedimentu espesiál sira nu’udar fonte
importante informasaun nian kona-ba kestaun konsetuál oioin, no mós kona-ba situasaun
komparativa sira iha nasaun sira seluk.
62
Konsellu Direitus Umanus nia rezolusaun 6/30, parág. 20 no 22.
Promove no Proteje Feto no Feto-oan sira-nia Direitus Umanus: Manuál ba Instituisaun Nasionál sira Direitus Umanus nian
45