57
ประการที่สี่ ความเป็นชุมชนเป็นพื้นที่ของการต่อสู้ ทางวัฒนธรรมที่ซึ่ งพรมแดนปริ มณฑลและขอบเขต
ของความเป็นกลุ่มถูกรื้อถอนและสร้างใหม่อย่างต่อเนื่ อง34
ประการสุดท้าย ความเป็นชุมชนเกิดขึ้นจากความขั ดแย้ง และการต่อต้าน ดังเช่น การนาเอาพิธีกรรม
มาเป็น “พืน้ ที่” ในการที่ชุมชนสามารถสร้า งปฏิ บั ติการเพื่อ พู ด ถึง การกดขี่ข่ มเหงและสิ ทธิ ชุ มชนของตน 35
ในลักษณะเช่นนี้ ความเป็นชุมชนเป็นทั้งอุดมการณ์และกระบวนการของชาวบ้านในการปรับตัวและต่อสู้ กั บ รั ฐ
ระบบทุนนิยมและพลังภายนอกอื่นๆ
จากแนวคิดของความเป็ นชุ มชนในลัก ษณะใหม่ข้า งต้น ก็สอดคล้องกับ การให้ค วามหมายของชุ มชน
และการอธิบายลัก ษณะของชุ มชนที่นั กวิ ชาการอย่ างอานัน ท์ กาญจนพันธุ์ ได้ให้ความหมายทั่ วไปของ ค าว่ า
“ชุมชน” ที่มิได้จากัดในแง่ข องพื้น ที่ โดยชุมชนหมายถึงการที่บุ ค คลจานวนหนึ่ ง มีวั ตถุป ระสงค์ร่ วมกัน มีการ
ติดต่อสื่อสารหรือรวมกลุ่มกัน มีความเอื้ออาทรต่อกัน มีการเรียนรู้ร่วมกันในการกระทา และจัดการเพื่อให้ เ กิ ด
ความสาเร็จ ตามวัตถุประสงค์ร่ ว มกัน โดยมิได้จากัดอยู่ กับอาณาบริเ วณทางภู มิศาสตร์ เท่า นั้น ดังนั้น จึงอาจ
พิจารณาลักษณะของชุมชนได้ในหลายลักษณะ กล่าวคือ36
(1) ชุ ม ชนหมู่ บ้า น เป็นชุมชนที่ตั้ ง อยู่ บนพื้ นฐานของความสั ม พัน ธ์ข องคนที่รู้จั ก กัน อย่ า ง
ใกล้ชิด เป็นหน่วยทางสังคมขนาดเล็กที่ เกิ ดขึ้นจากการที่ มีบ้านเรือนอยู่ใกล้กัน ความสัมพันธ์จึงมีลัก ษณะเป็ น
แบบครอบครัวหรือเครือญาติ มีการแลกเปลี่ยนและพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน นอกจากนี้ ยังรวมถึงหน่วยสัง คม
ขนาดเล็กสุดที่ทางราชการกาหนดให้ เป็น “หมู่บ้าน” เป็นหน่วยทางการปกครองของทางราชการ
(2) ชุ ม ชนในฐานะขบวนการของสั ง คม เป็ น การรวมตั ว ของกลุ่ มคนที่มีอุ ด มการณ์ และ
กระบวนการในการจัด การ เพื่ อ ให้ บ รรลุ วั ต ถุ ประสงค์ ร่ว มกั น ในการแก้ ปัญ หาส่ ว นรวม การรวมตั ว กันจึง
ประกอบด้วยสมาชิก ที่หลากหลาย ทั้งประชาชน ปัจเจก องค์กรอิสระสาธารณะประโยชน์ ภาครัฐ ภาคธุรกิจ
เอกชน มีเครือข่ายการมีส่วนร่วมที่กว้างขวางในประเด็นที่มีความสนใจร่วมกัน
(3) ชุมชนในอุดมคติเน้น ความสัมพั น ธ์อั นดี ระหว่างเพื่ อนมนุ ษย์ไม่ ไ ด้ให้ ความสัม พั น ธ์ กั บ
อาณาบริเวณทางภูมิ ศาสตร์ หรื อพื้ นที่ มีการนาเสนอลักษณะชุ มชนที่ ควรจะเป็น ชุมชนที่ ดีหรื อชุ มชนในอุ ด ม
คติ ชุมชนจึงมีขนาดเล็ก แต่มีโครงสร้างที่แข็งแกร่ง เน้นการกระทาที่เต็มไปด้วยความร่ว มมื อร่ว มใจควา มรู้ สึ ก
เป็นเจ้าของ เป็นสังคมที่คนรู้จักกันอย่างใกล้ชิดและสนิทสนม
(4) ชุมชนเสมือนจริง เป็นชุมชนรูปแบบใหม่ ที่เ กิด มาพร้อ มกับ เทคโนโลยีจึง ไม่จากั ด อยู่ กั บ
สภาพทางภูมิ ศาสตร์ แ ต่ มีเ ครื อ ข่ายที่เ ชื่ อ มโยงสื่อ สารกัน ได้ โดยมีวัตถุประสงค์ร่ ว มกั นในการที่จ ะช่ วยเหลื อ
ซึ่งกันและกัน เช่น รายการวิทยุเครือข่าย อินเทอร์เน็ต เป็นต้น จึงเป็นชุมชนที่อาศัยเทคโนโลยี การสื่อสารและ
เทคโนโลยีสารสนเทศ มีลักษณะที่เปิดกว้างให้กับสมาชิกทุกประเภทเป็นชุมชนที่ไร้พรมแดน
34
From Culture, Power, Place: Explorations in Critical Anthropology, by Akhit Gupta and James Ferguson, eds.
อ้างถึงในแหล่งเดิม
35
From Body of Power, Spirit of Resistance: The Culture and History of a South African People, by Jean Comaroff
อ้างถึงในแหล่งเดิม
36
จาก พลวัตรในการจัดการทรัพยากร: กระบวนทัศน์และนโยบาย, โดย อานันท์ กาญจนพันธุ์, 2544 กรุงเทพมหานคร: สานักงาน
กองทุนสนับสนุนการวิจัย.