ร่ า งรั ฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจัก รไทย พุ ท ธศั ก ราช .... (ฉบั บลงประชามติ ) ได้ มี ก ารบั ญ ญั ติรั บ รองสิ ท ธิ ในกระบวนการยุติธรรม โดยก�ำหนดไว้ในหมวด ๓ สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย มาตรา ๒๙ โดยได้บัญญัติรับรอง สิทธิในการสันนิษฐานว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ การควบคุมหรือคุมขังผู้ต้องหาหรือจ�ำเลยให้กระท�ำเท่าที่จ�ำเป็น เพื่อป้องกันมิให้มี การหลบหนี สิทธิทจี่ ะไม่ให้การเป็นปฏิปกั ษ์ตอ่ ตนเอง สิทธิในการได้รบั การปล่อยชัว่ คราว และหมวด ๖ แนวนโยบายพืน้ ฐานแห่งรัฐ มาตรา ๖๘ รัฐพึงจัดระบบการบริหารงานในกระบวนการยุติธรรมทุกด้านให้มีประสิทธิภาพ เป็นธรรม และไม่เลือกปฏิบัติ และให้ประชาชนเข้าถึงกระบวนการยุตธิ รรมได้โดยสะดวก รวดเร็ว และไม่เสียค่าใช้จา่ ยสูงเกินสมควร พึงมีมาตรการคุม้ ครอง เจ้าหน้าที่ของรัฐในกระบวนการยุติธรรมให้สามารถปฏิบัติหน้าที่ได้โดยเคร่งครัด ปราศจากการแทรกแซงหรือครอบง�ำใด ๆ รัฐต้องให้ความช่วยเหลือทางกฎหมายที่จ�ำเป็นและเหมาะสมแก่ผู้ยากไร้หรือผู้ด้อยโอกาสในการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรม รวมถึงการจัดหาทนายความให้๕๓ ๓.๒.๒ สถานการณ์ทั่วไป ประเทศไทยมีความพยายามที่จะปฏิรูปโครงสร้าง กระบวนการยุ ติ ธ รรมทางอาญามาหลายยุ ค หลายสมั ย การก้าวเข้าสูก่ ระบวนการยุตธิ รรมทางอาญายุคใหม่เริม่ ในสมัย รัชกาลที่ ๕ ที่ได้ยกเลิกกระบวนพิจารณาแบบจารีตนครบาล มาสู ่ป ระมวลกฎหมายวิธีพิจ ารณาความอาญา เมื่ อมาถึ ง รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๔๐ ใช้บงั คับ จนถึงรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๕๐ ได้มีการปรับองค์กรในกระบวนการยุติธรรมทางอาญาใหม่ ผ่านทางรัฐธรรมนูญและประมวลกฎหมายวิธพี จิ ารณาความอาญา เช่น การแยกศาลออกจากกระทรวงยุตธิ รรม การสร้างระบบ ศาลคู่ ศาลพิเศษ การแยกองค์กรอัยการออกจากกระทรวงมหาดไทย การปรับโครงสร้างกระทรวงยุตธิ รรมใหม่ การย้ายสังกัด กรมราชทัณฑ์ การเพิ่มกรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ สถาบันนิติวิทยาศาสตร์ กรมสอบสวนคดีพิเศษ เป็นต้น ตลอดจนการ ก่อก�ำเนิดองค์กรป้องกันและปราบปรามการทุจริตหลายองค์กรและองค์กรอิสระต่าง ๆ จ�ำนวนมาก ซึ่งการเปลี่ยนแปลง ดังกล่าวส่วนหนึ่งมาจากปัญหาและความเหลื่อมล�้ำในอดีตหลายประการ เช่น ปัญหานักโทษล้นคุก การคุ้มครองเหยื่อ อาชญากรรมและพยานในคดีอาญา ระบบส�ำนวนและคดี ความเป็นอิสระของตุลาการ เป็นต้น๕๔ สถานการณ์ด้านสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง ๑) รัฐธรรมนูญ กฎหมาย ค�ำสั่ง นโยบายและแผนที่เกี่ยวข้อง กระบวนการยุติธรรมเป็นกระบวนการที่รัฐใช้กฎหมายเป็นเครื่องมือในการควบคุมความประพฤติและจัดการ ข้อพิพาทต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นของคนในสังคม เพื่อสร้างให้เกิดความยุติธรรมทางสังคมในการออกกฎหมายย่อมเป็นการจ�ำกัด บทที่ สิทธิและเสรีภาพของบุคคล ดังนั้น การที่รัฐธรรมนูญให้การรับรองและคุ้มครองสิทธิของบุคคลไว้มิให้ถูกแทรกแซงโดยรัฐ ๓ เกินความจ�ำเป็นย่อมมีความส�ำคัญอย่างยิ่ง รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๕๐ ได้ให้ความคุ้มครองสิทธิ ของบุคคลในกระบวนการยุติธรรม โดยการก�ำหนดให้รัฐจะต้องด�ำเนินนโยบายพื้นฐานด้านกฎหมายและการยุติธรรม ในการดูแลให้มกี ารปฏิบตั แิ ละบังคับการให้เป็นไปตามกฎหมายอย่างถูกต้อง รวดเร็ว เป็นธรรม และทัว่ ถึง ตลอดจนการคุม้ ครอง สิทธิและเสรีภาพของบุคคลให้พน้ จากการล่วงละเมิดทัง้ โดยเจ้าหน้าทีข่ องรัฐ และโดยบุคคลอืน่ และต้องอ�ำนวยความยุตธิ รรม แก่ประชาชนอย่างเท่าเทียม สิทธิในกระบวนการยุติธรรมจึงเป็นการประกันสิทธิของบุคคลในกระบวนการยุติธรรมนับตั้งแต่ ต้นทาง ได้แก่ การถูกจับกุม ค้น คุมขัง จากเจ้าหน้าที่ต�ำรวจโดยชอบ การได้รับการสอบสวนด้วยความรวดเร็ว ถูกต้องและ เป็นธรรม การได้รับการพิจารณาสั่งคดีที่เป็นธรรมจากพนักงานอัยการ การพิจารณาพิพากษาคดีที่เป็นธรรมจากศาล ปัจจุบันเป็นไปตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. ๒๕๖๐ ประกาศใช้เมื่อวันที่ ๖ เมษายน ๒๕๖๐ สรุปการสัมมนาทางวิชาการหัวข้อ กระบวนการยุติธรรมไทย “รู้อดีต เข้าใจปัจจุบัน เชื่อมั่นอนาคต” โดยสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (สธท.) เมื่อ วันที่ ๒๖ มกราคม ๒๕๕๘ ๕๓ ๕๔ รายงานผลการประเมินสถานการณ์ 73 ด้านสิทธิมนุษยชนของประเทศไทย ปี ๒๕๕๙