Whakarāpopototanga matua
Ko te kaupapa o tēnei pūrongo matapaki he toro
haere i tā Te Ao Māori titiro ki ngā āhuatanga
o te papanga i roto i te horopaki o te Uiuinga
Wharenoho a Te Kāhui Tika Tangata (HRC) mō te
whakarato mōtika ki tētahi whare tōtika. I kīia ko
te papanga he papanga whaitake i te pūrongo
tuatahi a Te Kāhui Tika Tangata i te tau 2021,
kāore anō i toro i ngā tirohanga Ao Māori i taua
wā. Ko te hiahia kia noho te pūrongo matapaki
mō te titiro a Te Ao Māori ki te papanga hei
pūtake mō tētahi huarahi me ngā hoa rangapū
mō te papanga inarā i te rāngai wharenoho. Ko te
whāinga roa o tēnei matapakitanga, ko te ū ki Te
Tiriti o Waitangi (“Te Tiriti”) i te rāngai wharenoho.
He kaupapa whakapū te Tino Rangatiratanga ki
tēnei matapakitanga, arā ko Ngāi Māori e mahi
ana mō Ngāi Māori i roto i ngā take e hāngai ana
ki a Ngāi Māori, mā te hautūtanga Māori.
Ka tautohua ko te papanga Ao Māori he tikanga
whai hua mauroa o te tikanga Māori, tae atu
ai ki te mārama o te take, te whai kawenga me
te papanga, ko te whai wāhi me te whakatau
ngātahi, me ngā pūnaha paremata. Hei āpiti atu,
ko te tikanga o te kawa tētahi o ngā uara taketake
o te marae, ā, he ariā hei āwhina pea ki te tautuhi
i aua āhuatanga o te wharenoho Māori e kore e
taea te whiriwhiri. He rerekē te whakahaere i te
tikanga Māori me te kawa i waenga i tēnā iwi, i
tēnā hapū, ā, ina whakamahia ana, he āhuatanga
tautoko pātahi, ka whakaurua ki ngā mātāpono
me ngā uara, e hāngai ana hoki ki te horopaki.
Hei āwhina i ngā kōrerorero mō te hunga, te
wāhi rānei e noho papanga ana, ka whakamahia
ētahi tauira ki te tautohu i ngā matapakitanga
o te wā mō te papanga a Ngāi Māori ki a Ngāi
Māori anō, mō te papanga a te Kāwana ki a
Ngāi Māori, mō te papanga a te Kāwana ki ngā
4
Tāngata Tiriti me te papanga a Ngāi Māori ki te
Kāwanatanga. Ka tautohua ngā kōwhiringa e
urupare ana ki Te Tiriti. Kei roto i ērā ko te tauira
i whakawhanakehia mō Te Aka Whai Ora, me
ētahi atu marohi mō ngā āhuatanga rerekē o
te papanga pātahi me te mana motuhake. Kei
te rapua ināianei ngā whakahokinga kōrero hei
hāpai i tēnei matapakitanga. Ko te arotahi o tēnei
toronga, he whakawhanake i te māramatanga
pai ake ki ngā āhuatanga o te papanga o Ngāi
Māori ki a Ngāi Māori anō. Ka whakaratoa ētahi
tauira o ngā anga mana urungi ā-hanganga me
ngā tukanga e pai ake ai pea te papangatanga ki
a Ngāi Māori ā-hapori, ā-rohe, ā-motu hoki, hei
tautohu i ngā tauira āwhina mō te anamata. E
rua ngā tauira nō tāwāhi kua whakaurua ki tēnei
matapakitanga.
Ko ngā kitenga e whai ana ki te āwhina i te aronga
whānui o ngā mahi mō te papangatanga i te
rāngai wharenoho ko:
• Ko te pūtake o te papangatanga Ao Māori
ko ngā tikanga Māori, e haere ngātahi ana
me te kaupapa, te kawa, te kaitiakitanga, te
whakapapa, te wairuatanga me te mātauranga
Māori, ā, ka hāngai ki te horopaki.
• Ko te mōhiotanga e haere tahi ana ngā uara o
Te Ao Māori me ngā mātāpono e noho nei ngā
mahi papanga, ka noho hei kaupapa whakapū
i ngā mahi whakatau take mō te wharenoho
Māori ā muri ake.
• Kei te hiahiatia ētahi tukanga whai take mō te
papangatanga i te taiao Kāwana.
• Tērā anō ngā mahi e hiahiatia ana mō
te tukanga pai mō ngā wāhi e hono ai te
Kāwanatanga me te Rangatiratanga, tae atu
ki te papangatanga pātahi me ngā hua ki ngā
rōpū.
• Inā he nui ake te mana motuhake me ngā
Te Kāhui Tika Tangata New Zealand Human Rights Commission Housing Inquiry