พื้นที่เป็นของตัวเองได้ และการกระทําทุกอย่างที่ส่งผลกระทบต่อคนในพื้นที่ต้องมีการรับฟัง ความเห็นจากประชาชนในพื้นที่ด้วย อีกตัวชี้วัดหนึ่งคือ การที่คนในชุมชนมีสิทธิเรียกร้อง ถ้ามี คนมาบั ง คั บ บางที มั น ขาดสิ ทธิ ข องเรา คื อ สิ ทธิ ส่ ว นบุ ค คล ส่ ว นการอยู่ ร่ ว มกั น มั น ต้ อ งมี องค์ประกอบในเป็นกลุ่ม ไม่ว่าทางภาครัฐก็มีองค์กร ส่วนในชุมชนก็มีกลุ่ม ด้านศาสนาอย่างเช่น โต๊ะอิหม่าม ผู้ใหญ่บ้าน สิทธิที่เราจะอยู่ร่วมกันหลายหลายอย่างมารวมกัน ดังนั้นตัวชี้วัดที่ เห็นชัดก็คือความสามัคคี อย่างเช่น การอนุรักษ์ปุาไม้ถ้าเราไม่มีทุนไม่มีอะไรก็ทํางานลําบากทํา กั น หลายคนมั น จะเห็ น ผลกว่ า อั น นี้ คื อ ตั ว ชี้ วั ด ที่ เ ห็ น ชั ด อย่ า งหนึ่ ง การร่ ว มมื อ ของชุ ม ชน เมื่อก่อนชาวบ้านยังไม่จับกลุ่มกัน เมื่อเรือใครน้ํามันหมดตอนที่ไปจับปลาเขาก็ไม่หันหน้ามาคุย กันต่างคนต่างอยู่จะไม่ค่อยช่วยเหลือกัน สมั���นี้พอเราอยู่กันเป็นกลุ่มมีการอนุรักษ์ทรัพยากร ร่วมกัน ชาวบ้านพึ่งพาอาศัยช่วยเหลือซึ่งกันและกันมากขึ้น ช่วยกันแลกเปลี่ยนความคิดของกัน และกัน ประเด็นที่ 2 ภูมิปัญญา ความเชื่อ วิถีชีวิตความผูกพันของคนกับทรัพยากรในชุมชน มีอะไรบ้าง เชื่อมโยงกันอย่างไร สรุป : ความเชื่อเรื่องการอาบน้ําละหมาด เรือใหม่ก่อนลงทะเล คือ ปรุงอาหาร รับประทานกันเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่น ข้าวเหนียว แจกกล้วยให้กับเด็ก ๆ เพราะเรือถือเป็นวิถีชีวิต ของชาวประมงเป็นเครื่องมือหลักในการเลี้ยงชีพ และเรือก็เป็นภูมิปัญญาของชาวบ้านที่สืบกัน มาช้านาน ใช้ทรัพยากรธรรมชาติในการทําก็คือไม้ และลงสีลวดลายด้วยภูมิปัญญาชาวบ้าน ประเด็นที่ 3. ท่านคิดว่าการมีสิทธิชุมชนในอ่าวปัตตานี ส่งผลกระทบด้านดีอย่างไร และถ้าไม่มีสิทธิชุมชนจะเกิดผลอย่างไร สรุป : ผลกระทบทางบวก การมีสิทธิชุมชนทําให้สามารถฟื้นฟูทรัพยากรในทะเล เพิ่ม อาชีพ เพิ่มรายได้ อนุรักษ์สร้างจิตสํานึกให้ลูกหลาน ถ้าอีก 10 ปีเราไม่อยู่ ลูกหลานก็จะได้เห็น ทรัพยากรที่มีอยู่มานาน มีพื้นที่ในการทํามาหากินส่วนรวมได้เต็มที่ ส่งผลต่อลูกหลานให้ได้เรียน หนังสือ ไม่ไปยุ่งเกี่ยวกับยาเสพติด ลดปัญหาการลักขโมย ลดปัญหาการใช้ไอ้โง่ อวนลาก 79