อุดมสมบูรณ์ เป็นประโยชน์ต่อสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวศ ชาวบ้านมีความคิดเห็นว่าการฟื้นฟู ทรัพยากรในทะเลจะสามารถทําให้พื้นที่ในการทํามาหากินส่วนรวมเพิ่มอาชีพ เพิ่มรายได้อย่าง เต็มทีแ่ ละสามารถลดปัญหาการลักขโมย ลดปัญหาการใช้ไอ้โง่ อวนลาก อวนรุน ลดปัญหาการ ข้ามไปทํางานในประเทศมาเลเซีย แต่ในทางกลับกันหากไม่มีการจัดการเรื่องสิทธิชุมชนอย่าง แท้จริงจะทําให้เกิดผลกระทบตามมาในแง่ลบคือ อ่าวปัตตานีถูกทําลาย ทรัพยากรเสื่อมโทรม และลดลงอย่างรวดเร็วจากการหาผลประโยชน์ของนายทุน ชาวประมงจะไม่มีงานทํา จึงต้อง ออกไปประกอบอาชีพที่อื่น ตลอดจนโครงการของภาครัฐไม่ เกิดประโยชน์และตอบสนองความ ต้องการของประชาชนในพื้นที่อย่างแท้จริง ทําให้การแก้ไขปัญหานั้นไม่ยั่งยื นและเป็นปัญหา สังคมต่อไปในวงกว้างซ้ําเติมสถานการณ์ในพื้นที่ เนื่องจากการที่ชาวประมงไม่มีพื้นที่ในการ ทํามาหากิน จะเป็นสาเหตุหนึ่งทําให้เยาวชนหันไปเสพยาเสพติด เนื่องจากอาจต้องออกจาก ระบบการศึกษาเพราะไม่มีค่าเล่าเรียน หรือเด็กขาดการดูแลเพราะพ่อแม่ต้องไปทํางานประเทศ มาเลเซียเป็นปัญหาสังคมที่เกิดขึ้นจากการไร้ซึ่งการทําให้สิทธิชุมชนเกิดขึ้นจริงในพื้นที่ อาจจะ ส่งผลกระทบในวงกว้างจนชุมชนล่มสลายอย่างที่เคยมีบทเรียนมาแล้วในหลายพื้นที่ที่รับเอาการ พัฒนาที่ไม่คํานึงถึงความต้องการและบริบทของการรักษาความเข้มแข็งของชุมชนเข้ามาใน พื้นที่ โดยสรุปจึงอาจกล่าวได้ว่า ประชาชนมีความเข้าใจว่าสิทธิชุมชนนั้น เป็นทั้งสิทธิที่เขามี อยู่แล้ว และสิทธิที่ต้องมีคนมามอบให้ อย่างไรก็ตามนิยามของสิทธิชุมชนนั้น ชุมชนดั้งเดิมมี สิทธิอยู่แล้วโดยไม่จําเป็น ต้องมีรัฐหรือ ผู้ใดมามอบให้ ดังนั้นสําหรับภาครัฐ/ประชาชนและ ภาคส่วนต่าง ๆ ที่ไม่ได้มีวิถีชีวิตที่พึ่งพิงฐานทรัพยากรในการดํารงชีวิตอาจถือเป็นเรื่องใหม่ เพราะในกรอบของกฎหมาย สิ ท ธิ ชุ ม ชนเพิ่ ง ถู ก นํ า มาใช้ แ ละรู้ จั ก กั น ในรั ฐ ธรรมนู ญ แห่ ง ราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 ซึ่งแม้เป็นเรื่องที่อยู่ในวิถีชีวิตของชุมชนมาแต่ดั้งเดิมแล้ว ก็ตาม แต่ความเข้าใจที่แตกต่างกันนี้เองนํามาสู่ความท้าทายในการเคลื่อนไหวเพื่อ เข้าถึงสิทธิ ชุมชนในอ่าวปัตตานีจนกระทั่งปัจจุบัน 45