สิทธิมนุษยชน รวมบทความ ศ.เสน่ห์ จามริก (๘) สิทธิในการยินยอมโดยสมัครใจและได้รบั ข้อมูลล่วงหน้า (๙) สิทธิทจ่ี ะควบคุมการเข้าถึงและแสดงความเป็นเจ้าของต่อพันธุพ์ ชื สัตว์ และแร่ธาตุอนั จำเป็นอย่างยิง่ ยวดต่อวัฒนธรรมของพวกเขา (๑๐) สิทธิในการครอบครอง พัฒนา และควบคุมการใช้ผนื ดินและอาณาบริเวณ รวมทั้งสภาพแวดล้อมทั้งหมด อันประกอบด้วยที่ดิน อากาศ น้ำ ชายฝัง่ น้ำแข็งในทะเล พืชและสัตว์ ตลอดจนทรัพยากรอืน่ ๆ ซึง่ พวกเรา เขาเคยเป็นเจ้าของ ครอบครอง หรือใช้ประโยชน์ตามจารีตประเพณี (๑๑) สิ ท ธิ ใ นมาตรการพิ เ ศษเพื ่ อ คุ ้ ม ครองและพั ฒ นาวิ ท ยาศาสตร์ เทคโนโลยี และการแสดงออกทางวัฒนธรรมของพวกเรารวมไปถึง ทรัพยากรมนุษย์ และทรัพยากรทางพันธุกรรมอืน่ ๆ เมล็ดพันธุ์ ยา ความรู้ในคุณสมบัติของสัตว์และพืช จารีตมุขปาฐะ วรรณกรรม งานออกแบบ และทัศนศิลป์และศิลปะการแสดง (๑๒) สิทธิในค่าสินไหมทดแทนทีเ่ ป็นธรรมเหมาะสมสำหรับการอันใดก็ตาม ที่ก่อให้เกิดผลกระทบอันคุกคาม ในทางสภาพแวดล้อม เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรมหรือจิตวิญญาณ ไม่วา่ จะมีผลผูกพันทางกฎหมายหรือไม่กต็ าม สิทธิ – หรือกล่าวอีกนัยหนีง่ การอ้างอิงหลักศีลธรรม – ตามที่ได้ลำดับมานี้ ถึงที่สุดแล้วย่อมขึ้นอยู่กับว่า จะเป็น ที่ยอมรับและเคารพในฐานะเป็นหลักอันชอบธรรมอย่างหนักแน่นเพียงใดในสังคม ประเทศไทยเป็นตัวอย่างที่ดีในเรื่องนี้ เพราะแม้จะมีบทบัญญัติตามรัฐธรรมนูญ ให้กับสิทธิชุมชนเกี่ยวกับภูมิปัญญาท้องถิ่นและความหลากหลายทางชีวภาพก็ตาม แต่การอ้างหลักศีลธรรมดังทีป่ รากฏในบทบัญญัตเิ หล่านี้ ยังห่างไกลจากความเป็นจริง ในทางปฏิบัติยิ่งนัก นี่ก็เป็นเพราะแบบแผนทางกฎหมายหรือศีลธรรมอันใดก็ตาม ย่อมไม่อาจดำรงอยู่ได้ด้วยตัวของมันเอง หากปราศจากฐานสนับสนุนทางสังคม และวัฒนธรรม ที่กล่าวเช่นนี้ไม่ใช่เพื่อแสดงความไม่พอใจหรือความสิ้นหวัง ซึ่งเป็น ๑๒ สำนั ก งานคณะกรรมการสิ ท ธิ ม นุ ษ ยชนแห่ ง ชาติ