E lē ‘āto’atoa le puipuiga i Sāmoa mo tagata e fa’ailoaina ni faiga solitulafono po o le fa’alaua’iteleina o
fa’amatalaga. E tele atugaluga na lāgā e uiga i le leai po o le lē lava o le puipuiga mo tagata e fa’ailoaina ni faiga
solitulafono po o le fa’alaua’iteleina o fa’amatalaga ‘aemaise lava i matā’upu tau le manuia o tagata lautele.138
Na matuā faitioina e tusitala ma fa’asalalauga le ono faia o ni tulafono e fa’asalaina ai tagata faigaluega a le mālō
mo le fa’ailoaina atu o fa’amatalaga i isi tagata mo so’o se māfua’aga. O lo latou tāofi “ua so’ona mamafa ia
fuafuaga ‘auā ‘olo’o iai tulafono ‘olo’o puipuia ai fa’amatalaga a le mālō.” 139 Na fa’avae suiga na fuafuaina talu ai le
mama atu o fa’amatalaga a le mālō ma fa’amatalaga e lē fa’alaua’iteleina e uiga i ni faiga ma fa’amoemoega
ta’uvalea.140 Peita’i, na fa’alēaogāina ia manatu i le manatu o isi, “o le fa’afītāuli o le leai o ni fa’amatalaga e tu’uina
atu e le mālō e uiga i matā’upu tau manuia o tagata lautele, ‘ae lē o le mama atu o fa’amatalaga”.141 ‘Olo’o
talanoaina i le Vaega o Aiā tatau i le mauaina o fa’amatalaga le fa’afītāuli o le leai o se ta’iala e uiga i le sa’olotoga
o fa’amatalaga ma ona taunu’uga.
E lē gata i lea, e iai se folasaga na tu’uina mai na fa’apea mai ai e tele matā’upu ua fa’amata’u ai e ofisa le
‘aufaigaluega i le mōlia i le fa’amasinoga i su’esu’ega o fa’amatalaga mama atu i fafo ma auala fa’ananā na maua ai
e se tasi fa’amatalaga ‘olo’o i komepiuta142. Mo se fa’ata’ita’iga, o le 2013 na maua ai e tusitala ma le ‘aufa’asalalau
se līpoti a le Su’etusi Sili ae le’i talanoaina ma faia i ai le līpoti a le Komiti Fa’apalemene Fa’apitoa ma na tu’uina atu
ai le matā’upu i le fa’amasinoga.143 E pito lata mai nei se tu’ua’iga o se fete’ena’iga o tiute i le vā o le Ofisa o le Loia
Sili ma se kamupanī fa’akonesale na fa’atinoina se galuega mo le Ofisa, ma na i’u ina su’esu’eina le matā’upu e
Leoleo.144
O le taimi nei, ‘olo’o maua le puipuiga mo i latou e fa’ailoaina fa’amatalaga e uiga i se sasi po o ni fa’atinoga sesē
ua masalomia i le ‘aufaigaluega ma fa’alāpotopotoga a le mālō i lalo o le Tulafono o le Pulega o Tupe a le Malo
(PFMA):145
O se tagata ‘olo’o iloa se soligatulafono – ft., faia o so’o se fa’amatalaga po o se ta’utinoga e iloa e sesē,
fa’aaogā sesē le totogiina atu o tupe a le mālō po o tupe teu fa’amavaega tausi, po o le fa’aaogā lē
talafeagai o meatōtino a le mālō – e mafai ona ia līpoti atu lea i le Su’etusi Sili, Minisitā po o le Failautusi o
138
Talamua folasaga tusitusia. Samoa Observer folasaga tusitusia. Sapeer Mayron, “Samoa needs whistleblower protection: Fiame”, Samoa
Observer (17 March 2021) https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/80892.
139 Journalists Association of Samoa, Rudy Bartley quoted in RNZ, “Samoa journalists worried about proposed whistleblower law”, RNZ (9
September 2019) https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/398382/samoa-journalists-worried-about-proposed-whistleblower-law.
140 See section 147, Crimes Act 2013.
141 Journalists Association of Samoa, Rudy Bartley quoted in RNZ, “Samoa journalists worried about proposed whistleblower law”, RNZ (9
September 2019) https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/398382/samoa-journalists-worried-about-proposed-whistleblower-law.
142 Talamua folasaga tusitusia.
143 Apulu Lance Polu, “Samoa AG Won’t Seek Charges Over Leaked Report”, Pacific Islands Report (18 December 2013)
http://www.pireport.org/articles/2013/12/18/samoa-ag-won%C3%A2%C2%80%C2%99t-seek-charges-over-leaked-report. E tāua ke fa’amauina,
e le’i fa’atinoina ni mōliaga ona o le telē o le tau e tau’ave e tagata lautele.
144 See International Federation of Journalists, “Samoa: Attorney General attacks Samoa Observer”, IFJ News (16 March 2021)
https://www.ifj.org/media-centre/news/detail/category/asia-pacific/article/samoa-attorney-general-attacks-samoa-observer.html.
145 Tulafono o le Pulega o Tupe a le Malo 2014.
Līpoti o le Tulaga o Aiā Tatau a Tagata Soifua 2021
| 35