พันธกรณีด้านสิทธิมนุษยชนของประชาคมอาเซียน
Human Rights Obligations of the ASEAN Community
บทที่ ๓
ประชาคมอาเซียน
ในบทที่ ๓ น�ำเสนอภาพรวมความเป็นมาของประชาคมอาเซียนซึ่งก่อตั้งโดยปฏิญญากรุงเทพ เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๑๐
ที่ประเทศไทยโดยมีสมาชิกแรกเริ่ม ๕ ประเทศ และได้เพิ่มจ�ำนวนสมาชิกเป็น ๑๐ ประเทศ ในปี พ.ศ. ๒๕๔๒ ก้าวย่าง
ส�ำคัญของอาเซียนเกิดขึ้นอีกครั้งในปลายปี พ.ศ. ๒๕๕๘ เมื่ออาเซียนเริ่มการเป็นประชาคมอย่างเต็มรูปแบบ โดยประกอบ
ด้วยสามประชาคมย่อย คือ ประชาคมการเมืองและความมั่นคง ประชาคมเศรษฐกิจ และประชาคมสังคมและวัฒนธรรม
ก้าวส�ำคัญของอาเซียนที่ก�ำลังมาถึง คือ ปี พ.ศ. ๒๕๖๐ ซึ่งอาเซียนจะครบรอบ ๕๐ ปีภายใต้การเป็นประธานของประเทศ
ฟิลิปปินส์ การท�ำงานของอาเซียนมีองค์กรหลัก เช่น ที่ประชุมสุดยอดผู้น�ำอาเซียน (ASEAN Summit) คณะมนตรีประสาน
งานอาเซียน (ASEAN Coordinating Council) คณะมนตรีประชาคมอาเซียน (ASEAN Communities Councils) องค์กร
ระดับกระทรวงรายสาขา (ASEAN Sectoral Ministerial Bodies) และคณะกรรมาธิการผู้แทนถาวร (Committee of
Permanent Representatives) โดยมีสำ� นักเลขาธิการอาเซียนเป็นหน่วยงานเลขานุการสนับสนุนและประสานงานระหว่าง
หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
บทที่ ๔
แนวคิดและกลไกสิทธิมนุษยชนในอาเซียน
ข้อมูลในบทที่ ๔ เชื่อมโยงกับบทที่ ๓ ที่ว่า แม้ประชาคมอาเซียนจะมิได้จัดตั้งขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์แรกเริ่มใน
การส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนในลักษณะเดียวกับองค์กรในภูมิภาคอื่น โดยเฉพาะในยุโรป อเมริกาและอาฟริกา
ดังทีน่ ำ� เสนอไว้ในบทที่ ๒ แต่การทีก่ ฎบัตรอาเซียนได้กำ� หนดให้สทิ ธิมนุษยชนเป็นหนึง่ ในหลักการพืน้ ฐานและวัตถุประสงค์
ของประชาคมอาเซียนท�ำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของประชาคมอาเซียนในด้านสิทธิมนุษยชน และนอกจาก
ก�ำหนดให้สิทธิมนุษยชนเป็นประเด็นเป้าหมายของประชาคมแล้ว กฎบัตรอาเซียนยังก�ำหนดให้อาเซียนจัดตั้งองค์กร
เพื่อท�ำหน้าที่ส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนโดยตรง ซึ่งน�ำไปสู่การจัดตั้งกลไกสิทธิมนุษยชนในอาเซียนขึ้นในปี พ.ศ.
๒๕๕๒ ได้แก่ คณะกรรมาธิการระหว่างรัฐบาลอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (AICHR) ซึ่งเริ่มก่อตั้งที่ประเทศไทยในครั้งที่
ประเทศไทยท�ำหน้าที่ประธานอาเซียน นอกจาก AICHR แล้ว อาเซียนยังจัดตั้งองค์กรสิทธิมนุษยชนเฉพาะด้านอีกสอง
หน่วยงาน ได้แก่ คณะกรรมาธิการอาเซียนว่าด้วยการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิสตรีและสิทธิเด็ก (ACWC) และคณะ
กรรมการอาเซียนว่าด้วยการ��นุวัติการตามปฏิญญาการคุ้มครองและส่งเสริมสิทธิแรงงานข้ามชาติ (ACMW) โดยคณะ
กรรมการชุดหลังมีหน้าที่ในการจัดท�ำตราสารทางกฎหมายเพื่อส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิของแรงงานข้ามชาติในอาเซียน
บทที่ ๕
ตราสารสิทธิมนุษยชนในอาเซียน
เนือ้ หาหลักของรายงานปรากฏในบทที่ ๕ โดยจากการส�ำรวจตรวจสอบตราสารของอาเซียนเกีย่ วกับสิทธิมนุษยชน
พบว่า เมื่อเปรียบเทียบกับพัฒนาการขององค์กรระดับภูมิภาคอื่น ๆ แล้วอาเซียนยังอยู่ในขั้นเริ่มต้นในการพัฒนาตราสาร
เกี่ยวกับสิทธิมนุษยชน โดยแยกพิจารณาเป็นประเด็นหลัก ๒ ประเด็น คือ ตราสารทางการเมือง และตราสารทางกฎหมาย
จากการตรวจสอบตราสารทางการเมืองเกี่ยวกับสิทธิมนุษยชนของอาเซียนพบว่า อาเซียนมีตราสารที่เกี่ยวข้อง
กับประเด็นสิทธิมนุษยชนจ�ำนวน ๒๔ ฉบับ โดยมีข้อสังเกตดังนี้
ส�ำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ
19