Introdusaun ba uzadór sira
Feto no feto-oan sira-nia direitus umanus sai nu’udar parte ida husi direitus umanus
universál ne’ebé inalienável, integrál no indivizível. Feto sira-nia partisipasaun másima no
iguál (hanesan) iha vida polítika, sivíl, ekonómika no kulturál, iha nivel sira rejionál no
internasionál, no erradikasaun ba (halakon) diskriminasaun ho forma hotu-hotu bazeiaba-seksu sai nu’udar objetivu prioritáriu sira husi komunidade internasionál.1
[Estadu sira hetan ezije atu] Hametin no enkoraja dezenvolvimentu husi programa sira
hodi proteje feto sira-nia direitus umanus iha instituisaun nasionál sira kona-ba direitus
umanus … hanesan komisaun ka provedoria sira direitus umanus nian, [no atu konkorda]
kondisaun, rekursu no asesu apropriadu ba iha Governu hodi ajuda ema indivíduu sira,
liuliu feto sira, no asegura atu instituisaun hirak ne’e tau atensaun adekuada ba problema
sira-ne’ebé envolve violasaun hasoru feto sira-nia direitus umanus.2
Manuál ida-ne’e bazeia ba koñesimentu ida, ne’ebé hetan afirmasaun liuhosi esperiénsia,
katak Instituisaun Nasionál sira Direitus Umanus (INDU sira) nian iha papél ida importante
atu dezempeña hodi asegura atu feto no feto-oan sira-nia direitus hetan respeitu no
protesaun. INDU sira bele halo ida-ne’e liuhosi integra jéneru no feto no feto-oan sira-nia
direitus umanus iha sira-nia métodu serbisu, programa no prosedimentu sira. INDU sira mós
bele halo esforsu atu tau prioridade no foku ba kestaun espesífika sira-ne’ebé sai
preokupasaun ba feto sira.
Manuál ne’e nia objetivu mak atu fornese ba INDU sira, liuliu sira-ne’ebé hetan estabelese
no funsiona daudaun tuir Prinsípiu sira Paris nian,3 ho enkuadramentu sólidu ida iha-ne’ebé
sira (INDU sira) bele hametin sira-nia kapasidade atu ho efikás kontribui ba feto no feto-oan
sira-nia direitus umanus iha área oioin. Ne’e inklui ezemplu no vizaun sira-ne’ebé foti hosi
INDU sira, liuliu hosi APF nia instituisaun membru sira.4
Promosaun no protesaun ba feto no feto-oan sira-nia direitus bele, iha nasaun oioin, mós
tama iha responsabilidade husi instituisaun espesializada ida ne’ebé serbisu ho paralelu ho
INDU. Nasaun Ázia-Pasífiku balu ne’ebé posui (iha) INDU sira mós posui (iha) instituisaun
espesializada sira-ne’ebé foka ba kestaun sira relasiona ho feto no feto-oan sira, hanesan
Índia (Komisaun Nasionál ba Feto sira), Indonézia (Komisaun Nasionál ba Violénsia Hasoru
Feto sira), Malázia (Konsellu Konsultivu Nasionál ba Integrasaun husi Feto sira iha
Dezenvolvimentu) no Nepál (Komisaun Nasionál ba Feto sira).
Informasaun iha Manuál ida-ne’e bele iha folin-boot ba instituisaun espesializada hirak ne’e
no APF enkoraja sira atu uza. Maske nune’e, Manuál ne’e hetan dezenvolve ho espesífiku
ba INDU sira ho mandatu direitus umanus luan ida ne’ebé halo hela esforsu hodi asegura
atu sira-nia serbisu iha área husi feto no feto-oan sira-nia direitus umanus sai sistemátiku no
efikás liu. Manuál ne’e-nia pozisaun katak ezisténsia husi instituisaun ida espesializada
1
Deklarasaun no Programa Asaun Viena, part e I, parág. 18; disponivel iha
www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/vienna.aspx.
2
Deklarasaun no Plataforma Asaun Beijing nian, s. 232(e); disponivel iha www.un.org/womenwatch/daw/beijing/platform/.
3
Asembleia Jerál nia rezolusaun 48/134. Informasaun liután kona-ba Prinsípiu sira Paris nian disponivel iha
www.asiapacificforum.net/members/international-standards.
4
APF nia instituisaun membru inteiru (full) na’in’15 maka INDU sira hosi Afeganistaun, Austrália, Índia, Indonézia, Jordánia,
Malázia, Mongólia, Nepál, Nova Zelándia, Territóriu sira Palestinianu, Filipinas, Katár, Repúblika Koreana, Tailándia no
Timor-Leste. Instituisaun membru asosiadu na’in-6 mak INDU sira hosi Birmánia (Myanmar), Maldivas, Omán, Samoa,
Seilaun (Sri Lanka) no Bangladexe. Informasaun liután disponivel iha www.asiapacificforum.net/members.
Promove no Proteje Feto no Feto-oan sira-nia Direitus Umanus: Manuál ba Instituisaun Nasionál sira Direitus Umanus nian
10