konkluzaun, komité sei fó-sai “observasaun finál sira” ne’ebé aprezenta sira-nia rezultadu no
rekomendasaun prinsipál sira.
Órgaun tratadu sira bele mós halo interpretasaun no klarifikasaun ba provizaun sira husi
sira-nia tratadu sira. Ida-ne’e baibain bele halo liuhosi fó-sai “komentáriu jerál sira” ka
“rekomendasaun jerál sira”. Komité CEDAW nia rekomendasaun jerál sira, ne’ebé hetan
diskute iha kraik, durante ne’e sai fonte ida importante husi vizaun kona-ba provizaun xave
sira CEDAW nian.
Hanesan nota tiha iha leten, komité balu iha funsaun sira adisionál, baibain sira hetan hosi
tratadu ka protokolu opsionál ba tratadu. Hirak-ne’e bele inklui halo konsiderasaun ba kesar
sira hosi ema indivíduu sira-ne’ebé reklama katak sira-nia direitus hetan viola husi Estadu
parte ida; hahú halo inkéritu konfidensiál sira bazeia ba relatóriu sira ho baze-maka’as konaba violasaun sira sériu, grave ka sistemátiku hasoru direitus umanus husi provizaun sira
tratadu nian iha Estadu parte ida nia laran; no notifikasaun sedu ka prosedimentu asaun
urjente ne’ebé buka atu prevene ka responde ba preokupasaun imediata sira.
Enkuantu órgaun tratadu hotu-hotu tenke – no kadavés mais halo – iha dimensaun jéneru
ida ba sira-nia serbisu, área temátika husi órgaun balu sai apropriadu ba ezaminasaun
ne’ebé konsistente no kle’an liu husi feto no feto-oan sira-nia direitus umanus. Ezemplu ida
mak Komité kona-ba Direitus Labarik-oan nian, ne’ebé dala barak liu konsidera feto-oan sirania situasaun relasiona ho grupu direitus tomak ne’ebé hetan salvaguarda iha Konvensaun
kona-ba Direitus Labarik-oan nian. Komentáriu jerál barak ne’ebé fó-sai husi Komité kona-ba
Direitus Labarik-oan nian inklui konsiderasaun espesiál kona-ba feto-oan sira-nia situasaun
partikulár no vulnerabilidade sira.
Órgaun tratadu seluk ida ne’ebé ninia serbisu durante ne’e hatudu komprensaun maka’as
ida ba jéneru maka Komité kona-ba Direitus Ekonómiku, Sosiál no Kulturál, ne’ebé orienta
Paktu Internasionál kona-ba Direitus Ekonómiku, Sosiál no Kulturál. Komité fó-sai ona
komentáriu jerál ida kona-ba direitu hanesan entre mane no feto sira atu goza sira-nia
direitus ekonómiku, sosiál no kulturál.63 Komité ne’e mós inklui/hatama konsiderasaun husi
feto sira-nia direitus umanus iha komentáriu jerál sira seluk; porezemplu, komentáriu jerál
ne’ebé tau-matan ba edukasaun, direitu ba ai-han adekuadu, direitu ba padraun saúde
ne’ebé posivel aas liuhotu, direitu ba bee-moos no direitu ba uma/hela-fatin adekuadu.
Komité Direitus Umanus, ne’ebé orienta implementasaun husi Paktu Internasionál kona-ba
Direitus Sivíl no Polítiku, mós tau ona interese regulár no kle’an ida iha feto sira-nia direitus
umanus. Porezemplu, iha tinan-2000, Komité fó-sai ona komentáriu jerál ida kona-ba
igualdade direitus entre mane no feto sira ne’ebé konsidera parámetru sira husi proibisaun
kona-ba diskriminasaun bazeia-ba-seksu no fó detalle kona-ba oinsá direitus prinsipál
ne’ebé hetan salvaguarda iha Paktu tenke aplika ba feto sira.64
63
Komentáriu Jerál Nú. 16; tinan- 2005.
64
Komentáriu Jerál Nú. 28. Komité Direitus Umanus dala barak trata ona kestaun sira relasiona ho direitus umanus feto siranian liuhosi ninia prosedimentu kesar. Haree, porezemplu: L.N.P. v Argentine Republic, Komunikasaun Nú. 1610/2007,
vizaun sira-ne’ebé hetan adota iha loron-16 fulan-Agostu tinan- 2011; L.M.R. v Argentina, Komunikasaun Nú. 1608/2007,
vizaun sira-ne’ebé hetan adota iha loron-28 fulan-Abríl tinan- 2011; no K.L. v. Peru, Komunikasaun Nú. 1153/2003, vizaun
sira-ne’ebé hetan adota iha loron-22 fulan-Novembru tinan-2005.
Promove no Proteje Feto no Feto-oan sira-nia Direitus Umanus: Manuál ba Instituisaun Nasionál sira Direitus Umanus nian
47