PONTU XAVE SIRA: KAPÍTULU 2
Konseitu igualdade signifika liu duké trata ema hotu-hotu ho maneira ne’ebé hanesan
(iguál). Igualdade jenuina (orijinál) baibain sei mosu-mai hosi esforsu sira-ne’ebé
buka atu tau-matan no korrije obstákulu sira-ne’ebé iha ona, ne’ebé kria ka halo
aat liután dezvantajen no diskriminasaun. Vizaun igualdade ne’ebé luan liu idane’e sai nu’udar prinsípiu báziku no objetivu ikus iha luta ba rekoñesimentu no
aseitasaun husi feto sira-nia direitus umanus.
Tuir CEDAW, diskriminasaun hasoru feto sira hakohak (inklui) kualkér diferensa iha
tratamentu ho baze sira ba seksu ne’ebé: ho intensaun ka la-ho intensaun
prejudika feto sira; prevene sosiedade nu’udar tomak atu rekoñese feto sira-nia
direitus tantu iha área sira doméstika no públika; ka prevene feto sira atu ezerse
direitus umanus no liberdade fundamentál sira-ne’ebé sai feto sira-nia direitu.
Estadu parte sira ba CEDAW konkorda obrigasaun sira hodi respeita, proteje no
realiza feto sira-nia direitus ba naun-diskriminasaun no gozu ba igualdade. Estadu
parte sira mós kompromete sira-nia an atu foti medida lubuk ida hodi halakon
diskriminasaun ho forma hotu-hotu hasoru feto no feto-oan sira.
Protokolu Opsionál ba CEDAW aprezenta prosedimentu rua hodi tau-matan ba kesar
sira kona-ba violasaun sira hasoru feto sira-nia direitus: prosedimentu ida ba
komunikasaun sira no prosedimentu ida inkéritu nian.
Lei internasionál tula/tau obrigasaun ida ba Estadu sira atu proteje, respeita no
realiza direitus umanus. Estadu ida jeralmente sei mantein responsavel ba
‘outcome’ ida-ne’ebé perigozu karik iha faktu katak: Estadu podia halo asaun
ruma atu prevene violasaun maibé la halo nune’e; Estadu falla atu responde ba
violasaun; ka Estadu falla atu fornese ba vítima sira asesu ba remédiu sira.
Feto no feto-oan sira hotu ne’ebé durante ne’e esperiensia violasaun hasoru sira-nia
direitus umanus iha direitu legál ne’ebé rekoñesidu internasionalmente atu hetan
asesu ba remédiu sira-ne’ebé justu no adekuadu. Remédiu sira sai nu’udar meiu
prátiku sira iha-ne’ebé vítima sira bele hetan asesu ba no simu justisa. Forma sira
remédiu nian inklui restituisaun, kompensasaun, reabilitasaun, satisfasaun no
garantia ba naun-repetisaun.
Aleinde lei internasionál kompulsivu, instrumentu sira naun-tratadu bele sai nu’udar
fonte importante ba orientasaun no interpretasaun kona-ba feto no feto-oan sirania direitus umanus.
Promove no Proteje Feto no Feto-oan sira-nia Direitus Umanus: Manuál ba Instituisaun Nasionál sira Direitus Umanus nian
43