IGUALDADE NO NAUN-DISKRIMINASAUN
Gozu ba direitus umanus ho baze igualdade entre mane no feto sira tenke hetan
komprende ho komprensivu. Garantia sira husi naun-diskriminasaun no igualdade iha
tratadu internasionál sira direitus umanus fó mandatu ba igualdade tantu de facto no mós
de jure. Igualdade de jure (ka formál) no igualdade de facto (ka substantiva) la-hanesan
maibé iha konseitu sira interligadu (liga ba malu). Igualdade formál asume katak
igualdade ne’e hetan alkansa karik lei ka polítika trata mane no feto sira ho maneira ida
ne’ebé neutrál. Igualdade substantiva iha relasaun, aleinde ne’e, ho efeitu sira husi lei,
polítika no prátika sira no ho asegura katak buat hirak (lei, nsst) ne’e la mantein, maibé
hakmaan liu, dezvantajen inerente ne’ebé grupu partikulár sira esperiensia (hetan).35
*********
… objetu no intensaun tomak husi Konvensaun [CEDAW] … maka atu halakon
diskriminasaun ho forma hotu-hotu hasoru feto sira ho vizaun ida atu alkansa feto sira-nia
igualdade de jure no de facto ho mane sira atu goza sira-nia direitus umanus no
liberdade fundamentál sira. Estadu parte sira ba Konvensaun ne’e iha obrigasaun legál
ida atu respeita, proteje, promove no realiza direitu ida-ne’e ba naun-diskriminasaun
hasoru feto sira hodi asegura dezenvolvimentu no avansu husi feto sira ho objetivu atu
hadi’a-hasa’e sira-nia pozisaun ba iha igualdade ida de jure no mós de facto ho mane
sira.
Konvensaun ne’e hakat liu tiha konseitu diskriminasaun ne’ebé uza iha padraun legál no
norma barabarak nasionál no internasionál. Enkuantu padraun no norma hirak ne’e
bandu diskriminasaun ho baze ba seksu no proteje tantu mane no mós feto sira hosi
tratamentu bazeia ba distinsaun sira arbitrária, la-justa no/ka injustifikável (labele
justifika), Konvensaun ne’e foka kona-ba diskriminasaun hasoru feto sira, subliña katak
durante ne’e feto sira sofre ona, no kontinua atu sofre diskriminasaun ho forma oioin
tanba sira nu’udar feto.
… obrigasaun tolu sai nu’udar sentrál ba Estadu parte sira-nia esforsu sira atu halakon
diskriminasaun hasoru feto sira. Obrigasaun sira-ne’e tenke implementa liuhosi modelu
ida ne’ebé integradu no to’o hakat-liu obrigasaun ida-ne’ebé simplesmente legál formál
husi tratamentu iguál entre feto no mane sira.
Primeiru, Estadu parte sira-nia obrigasaun mak hodi asegura atu laiha diskriminasaun
direta ka indireta hasoru feto sira iha Estadu sira-ne’e nia lei sira no atu feto sira hetan
protesaun hasoru diskriminasaun – ne’ebé hetan komete husi autoridade públika sira,
judisiária, organizasaun sira, kompañia ka indivíduu privadu sira – iha área públika no
mós iha área privada sira husi tribunál kompetente sira no mós sansaun sira ka remédiu
sira seluk. Segundu, Estadu parte sira-nia obrigasaun mak atu hadi’a-hasa’e feto sira-nia
pozisaun de facto liuhosi polítika no programa sira ne’ebé konkretu no efetivu. Terseiru,
Estadu parte sira-nia obrigasaun mak atu tau-matan ba relasaun predominante sira
jéneru nian no persisténsia husi estereótipu sira bazeia-ba-jéneru ne’ebé afeta feto sira
la’ós de’it liuhosi aktu individuál sira maibé mós iha lei, no estrutura no instituisaun sira
legál no sosiedade nian.
Tuir Komité nia vizaun, abordajen ida ne’ebé legál formál ka programátika de’it la
35
Komité kona-ba Direitus Ekonómiku, Sosiál no Kulturál, Komentáriu Jerál Nú. 16 kon-ba mane no feto sira-nia direitu
hanesan atu goza direitus ekonómiku, sosiál no kulturál hotu-hotu, tinan-2005, parág. 7.
Promove no Proteje Feto no Feto-oan sira-nia Direitus Umanus: Manuál ba Instituisaun Nasionál sira Direitus Umanus nian
29