Kapítulu2:
Enkuadramentu legál internasionál haleu feto no fetooan sira-nia direitus umanus
PERGUNTA XAVE SIRA
Saida mak konseitu “igualdade” no “diskriminasaun” signifika relasiona ho feto sira no
sira-nia direitus?
Saida mak fonte prinsipál sira husi obrigasaun relasiona ho feto no feto-oan sira-nia
direitus?
Bele ka lae Estadu sira mantein responsavel ba asaun sira entidade sira privada no
individuál no entidade sira ne’ebé prejudika feto no feto-oan sira no viola sira-nia
direitus?
2.1. Introdusaun: naun-diskriminasaun no igualdade
Dezdeke Nasoins Unidas ne’e harii, órgaun lei internasionál ida hetan dezenvolve tiha
ne’ebé harii direitus umanus ba ema: mane, feto no labarik-oan sira. Hanesan Komité konaba Halakon Diskriminasaun hasoru Feto sira (Komité CEDAW) nota:
Karta Nasoins Unidas nian, Deklarasaun Universál Direitus Umanus, Paktu Internasionál
kona-ba Direitus Ekonómiku, Sosiál no Kulturál, Paktu Internasionál kona-ba Direitus
Sivíl no Polítiku, Konvensaun kona-ba Direitus Labarik-oan nian, Konvensaun
Internasionál kona-ba Protesaun ba Direitus husi Traballadór Migrante Hotu-hotu no
Membru sira husi Sira-nia Família no Konvensaun kona-ba Direitus husi Ema sira ho
Defisiénsia kontein provizaun esplísita sira ne’ebé garante feto sira-nia igualdade ho
mane sira atu goza direitus ne’ebé provizaun sira ne’e salvaguarda, enkuantu tratadu
internasionál sira seluk ba direitus umanus, hanesan Konvensaun Internasionál kona-ba
Halakon Diskriminasaun Rasiál ho Forma Hotu-hotu, ho implísitu bazeia ba konseitu
naun-diskriminasaun bazeia ba seksu no jéneru.33
Konvensaun kona-ba Halakon Diskriminasaun ho Forma Hotu-hotu hasoru Feto sira
(CEDAW) sai nu’udar instrumentu espesializadu sentrál no importante liu hotu kona-ba feto
sira-nia direitus. Konvensaun ne’e dala balu hetan deskreve nu’udar projetu lei internasionál
husi direitus ba feto sira. Konvensaun ne’e hetan suplementa husi instrumentu espesializadu
seluk lubuk ida, hanesan Organizasaun Internasionál ba Empregu (ILO) nia konvensaun sira
kona-ba diskriminasaun iha empregu, pagamentu hanesan no oportunidade sira hanesan;
husi padraun naun-tratadu sira ne’ebé ho forsa legál oioin, porezemplu dokumentu rezultadu
husi konferénsia mundiál boot sira; no husi tratadu rejionál lubuk ida ne’ebé buka atu
promove no proteje feto sira-nia direitus umanus.
Konseitu báziku rua sai nu’udar fundamentu husi enkuadramentu jurídiku haleu feto sira-nia
direitus umanus:
Igualdade: Konseitu igualdade signifika liu duké trata ema hotu-hotu ho maneira ne’ebé
hanesan. Porezemplu, fornese ba feto sira oportunidade sira hanesan (iguál) tenke orienta
33
Rekomendasaun Jerál Nú. 28 kona-ba obrigasaun sentrál sira husi Estadu parte sira tuir artigu 2 husi Konvensaun, tinan2010, parág. 3.
Promove no Proteje Feto no Feto-oan sira-nia Direitus Umanus: Manuál ba Instituisaun Nasionál sira Direitus Umanus nian
27