สิทธิมนุษยชน รวมบทความ ศ.เสน่ห์ จามริก และความหลากหลายทางชีวภาพอย่างสมดุล รวมทั้งมีส่วนร่วมในการ ส่ ง เสริ ม บำรุ ง รั ก ษา และคุ ้ ม ครองคุ ณ ภาพสิ ่ ง แวดล้ อ มตามหลั ก การ การพัฒนาที่ยั่งยืน ตลอดจนควบคุมและกำจัดภาวะมลพิษที่มีผลต่อ สุขภาพอนามัย สวัสดิภาพ และคุณภาพชีวติ ของประชาชน แนวคิดเรื่องสิทธิชุมชนอาจฟังดูเข้าใจลำบากและไร้หลักการ หากยึดกรอบ วิธีคิดแบบสารัตถะนิยมทางวัฒนธรรมดังที่เอ่ยถึงในตอนต้น แต่นั่นก็ไม่เป็นไร สิทธิชุมชนก็เฉกเช่นเดียวกับสิทธิอื่นทั้งปวงในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ ที่ย่อมถือ กำเนิดจากการต่อสู้กับการกดขี่ข่มเหงในสภาพการณ์เฉพาะอันหลากหลายนานัปการ และเป็นเรื่องธรรมดาสามัญพอ ๆ กับธรรมชาติของมนุษย์เอง สิ่งที่เรากำลัง เผชิญหน้ากันอยู่ทุกวันนี้ ก็คือคำถามพื้นฐานเกี่ยวกับการพัฒนาและโลกาภิวัฒน์ ซึ่งต้องพิจารณาตรวจสอบกันใหม่อย่างเร่งด่วนโดยถ้วนถี่ และปรับมุมมองของมัน ให้เหมาะสม นี่ก็เช่นเดียวกับเรื่องสิทธิชุมชนดังที่เสนอไว้ในที่นี้ สิทธิชุมชนมิใช่สูตร สำเร็จอย่างใด แม้ว่ามันจะฝังรากอยู่ในชีวิตประจำวันของชุมชนดั้งเดิมและรับรอง โดยรัฐธรรมนูญแล้วก็ตาม แต่สิทธิชุมชนก็ยังอยู่ในกระบวนวิวัฒนาการท่ามกลาง กระแสความเปลีย่ นแปลงของโลกรอบด้าน และสิทธิชมุ ชนก็ไม่จำต้องหมายถึงการทีช่ มุ ชน หรือหมู่คณะจะมีความสำคัญเหนือปัจเจกชนทั้งหลาย เพราะนั่นย่อมหมายถึง การหมุนนาฬิกาย้อนกลับ รังแต่จะนำพาให้ล้มเหลว ชุมชนดั้งเดิมเองก็เช่นกัน แม้ว่าจะกอปรด้วยความรู้และภูมิปัญญาสูงค่าของตน แต่ก็จำต้องเรียนรู้ที่จะ ปรับตัวให้เท่าทันกับกาลเวลาและความเปลี่ยนแปลงพร้อม ๆ ไปกับการธำรงรักษา บูรณภาพของตนให้ยั่งยืน สิทธิเสรีภาพของปัจเจกชนย่อมเป็นส่วนสำคัญอันขาด มิได้ในกระบวนการเรียนรู้ที่ว่านี้ เพียงแต่ว่าควรเป็นสิทธิและเสรีภาพของปัจเจกชน หรือบุคคล-ใน-ชุมชน๑๐ หาใช่บุคคลโดด ๆ ในสุญญากาศหรือเป็นตัวตนสัมบูรณ์ ดังทีเ่ ป็นอยูท่ กุ วันนี้ ๑๐ Herman E.Daly and John B. Cobb, Jr.,ed., For the Common Good: Redirecting the Economy toward Community, the Environment, and a Sustainable Future, Print, ๑๙๙๐, pp.๑๖๑-๑๖๕. ๓๘ สำนั ก งานคณะกรรมการสิ ท ธิ ม นุ ษ ยชนแห่ ง ชาติ