แหง a i l aชาติ N nd งา สํานaักtio nal Th นค ณ ยชน m a ะกรรมการสิทธิมนุษ o n of n ssi Hu คํานํา Rights C om m i ที่ดินและทรัพยากรธรรมชาติถือเปนฐานการดํารงชีวิตของประชาชนในประเทศ โดยเฉพาะอยางยิ่ง กับผูที่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม โดยที่รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550 มาตรา 85 ไดกําหนดแนวนโยบายดานที่ดิน ทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดลอม โดยมีเจตนารมณที่จะใหรัฐวางแผน บริหารจัดการที่ดินและทรัพยากรธรรมชาติใหแกประชาชนอยางเปนระบบ เปนธรรม และมีประสิทธิภาพ รวมทั้งใหประชาชนเขามามีสวนรวมในกระบวนการดังกลาวดวย แตในทางปฏิบัติกลับพบวา รัฐไมอาจกระจาย การถือครองทีด่ นิ และชวยเหลือเกษตรกรใหมสี ทิ ธิในทีด่ นิ ไดอยางทัว่ ถึง อีกทัง้ ยังเปนปญหาจนกอใหเกิดกรณีพพิ าท ระหวางรัฐกับชาวบานขึ้น ดังจะเห็นไดจากเรื่องรองเรียนจํานวนมากที่รองเรียนมายังคณะกรรมการสิทธิมนุษยชน แหงชาติ โดยมีการกลาวอางวาถูกละเมิดสิทธิในการถือครองและใชประโยชนจากที่ดิน คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแหงชาติในฐานะองคกรตามรัฐธรรมนูญ ซึ่งมีอํานาจหนาที่ประการหนึ่ง ในการตรวจสอบการกระทําหรือการละเลยการกระทําอันเปนการละเมิดสิทธิมนุษยชน โดยมีกลไกในการตรวจสอบ การละเมิดฯ เกี่ยวกับเรื่องขางตนผานคณะอนุกรรมการสิทธิมนุษยชนดานที่ดินและปา ซึ่งผลจากการตรวจสอบ ขอเท็จจริง ปรากฏปจจัยแหงปญหาที่สําคัญ กลาวคือ กฎหมายที่บังคับใชอยูในปจจุบันมีเนื้อหาที่ไมสอดคลอง กั บ บทบั ญ ญั ติ ใ นรั ฐ ธรรมนู ญ จึ ง เป น ผลทํ า ให เ กิ ด ข อ พิ พ าทระหว า งรั ฐ และชาวบ า นอย า งต อ เนื่ อ ง ดั ง นั้ น การเรงแกไขปญหาการละเมิดสิทธิมนุษยชนในเรื่องดังกลาวจึงเปนเรื่องที่มีความสําคัญ เพื่อที่จะนําไปสูการแกไข ปญหากรณีพิพาทในเรื่องที่ดินและปาไม ทั้งในระดับนโยบายและในระดับปฏิบัติการ ดวยเหตุดังกลาว สํานักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแหงชาติจึงไดดําเนินโครงการศึกษาวิจัย เพื่อปรับปรุงแกไขนโยบายกฎหมายที่ละเมิดสิทธิมนุษยชนดานที่ดินและปาไม โดยมีสถาบันสิทธิมนุษยชน และสันติศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล เปนที่ปรึกษา ทั้งนี้ มีวัตถุประสงคเพื่อรวบรวมขอมูล ขอเท็จจริงจากเรื่อง รองเรียน รายงานผลการตรวจสอบการละเมิดสิทธิมนุษยชนของคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแหงชาติ และนโยบาย ของรัฐเกี่ยวกับที่ดินและปาไมในพื้นที่ประเภทตางๆ ไดแก ที่ดินปาไม ที่ดินสาธารณะ ที่ดินราชพัสดุ ที่ดินในเขต ปฏิรปู ทีด่ นิ เพือ่ เกษตรกรรม (ส.ป.ก.) และทีด่ นิ เอกชน โดยการวิเคราะห สังเคราะหประเด็นทางนโยบายและกฎหมาย ที่เกี่ยวของกับการละเมิดสิทธิมนุษยชนในที่ดินและปา เสนอความเห็นในการปรับปรุงแกไขนโยบายและกฎหมาย ทีจ่ ะนําไปสูก ารคุม ครองสิทธิของประชาชน ตลอดจนขอเสนอเพือ่ การปฏิรปู โครงสราง ระเบียบ กฎหมายทีเ่ กีย่ วของ กับที่ดินและปา เพื่อใหการแกไขปญหาในเรื่องดังกลาวครอบคลุมทั้งกระบวนการตั้งแตในระดับนโยบายจนถึง ในระดับปฏิบัติการ สํานักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแหงชาติ หวังเปนอยางยิ่งวา รายงานก��รศึกษาวิจัยฉบับนี้ จะเปนประโยชนสาํ หรับหนวยงาน/ผูท เี่ กีย่ วของ ทัง้ หนวยงานในระดับนโยบายและระดับปฏิบตั กิ าร รวมถึงประชาชน ผูไดรับผลกระทบโดยตรงในเรื่องดังกลาว ในการที่จะนําองคความรูตลอดจนขอเสนอแนะที่ไดจากการศึกษาวิจัย ไปใชพิจารณาทบทวน ปรับปรุง แกไขนโยบาย ขอกฎหมายที่เกี่ยวของ รวมทั้งแนวทางในการบริหารจัดการ เรื่องที่ดินและปาใหเปนธรรม สอดคลองตามเจตนารมณของรัฐธรรมนูญ และเปนไปตามหลักสิทธิมนุษยชนตอไป สํานักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแหงชาติ รายงานการศึกษาวิจัย เรื่อง “เพื่อปรับปรุงแกไข นโยบายกฎหมายที่ละเมิดสิทธิมนุษยชนดานที่ดินและปาไม” III